พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ข"

คำศัพท์อีสานความหมาย
ข่อยฉัน , ผม , ดิฉัน , กระผม
ขี้ไก่ขางไข่แมลงวัน
ขาดเคิ่งขาดครึ่ง ,ถูกตัดเป็นสองส่วนเท่าๆกัน
ขี้เกี้ยมจิ้งจก
ขนคิงลุกอาการกลัว,ขนลุกชัน
ขนมเส้นขนมจีน
ข้าวปุ้นขนมจีน
ขวงขวางโลก,ขวาง
ข่วมหย่วยลักษณะของอาการเต้นกระโดดข้ามไปแบบไร้ปัญหา
ขวยขุยรุงรัง,เป็นขุย
ข่วยพาด,วางทับ
ขอกขอบ,ริม,นอกสุด,ริมสุด,ข้างนอก,ริมข้าง
ขอขมาขอโทษ,ขอโทษจากผู้ใหญ่บางครั่งต้องมีดอกไม้ธูปเทียน
ขอขะมาการขอขมา
ของ,แม่ของแม่น้ำโขง
ของต้อนของฝาก
ข้องลอยเป็นพาชนะใส่ปลาจักสานด้วยไม้ไผ่มีรูปร่างคล้ายๆเป็ด
ข่อง1.ภาชนะสำหรับใส่ปลา 2. เกี่ยว หรือ สะดุด
ขอดมัดให้เป็นปม
ขอดอ้อป้อลักษณะของการห่อของที่มีขนาดเล็กโดยการพันให้แน่น
ข่อนสิแจ้งเวลาใกล้รุ่ง,ใกล้สว่าง,ใกล้ฟ้าสาง
ขอนดอกขอนไม้เน่า,ขอนไม้ผุ
ข่อนใกล้หมด,ใกล้เสร็จ
ขอบคุณหลายๆเด้อขอบคุณมากๆนะ
ขอมคลุม , ปกปิดไว้
ขอมหัวคลุมหัว
ข่อยมักเจ้าฉันรักคุณ ผมรักคุณ
ข่อหล่อแข่แหล่เล็กๆน้อยๆ ไม่เป็นชิ้นเป็นอัน
ขะเจ้าพวกเขา
ขะหยอนถึงว่า, มิน่าหล่ะ
ขัดพาเข่าไม่มากินข้าวด้วยกัน,อาการน้อยใจ
ขัดหล่องหง่องงอแง ,งอล ,อาการคนงอแง
ขั่นสั่น,คั่นสั่น,กะสั่น,คะสั่นถ้าอย่างนั้น
ขันหย่องเป็นภาชนะที่สานด้วยไม้ไผ่มีขาสำหรับใส่ข้าวพระพุทธ
ขัวสะพาน
ขัว (ขุด)การใช้เสียมขุดดินเบาๆเพื่อหาอะไรสักอย่าง
ขัว (ขวา)ขวา , ด้านขวา
ข่วมข้าม
ขั่วการทำอาหารให้สุกโดยใส่น้ำนิดๆ หรือการคั่วนั่นเอง
ขาโขงขางอ,ขาโค้ง
ขาโต้ยหน้าขา , ขาออ่น , โคนขา
ขาบกราบ (เป็นคำเก่า)
ข้าวก่ำข้าวเหนียวดำ
ขาวจากพากขาวพราวละลานตา
ขาวจ่านผ่านขาวละลานตา
ขาวจุ่นผุ่นขาวนวล
ข้าวดอเป็นข้าวสายพันธ์หนึ่ง อายุเก็บเกี่ยวสั้นกว่าข้าวเหนียว
ขาวออกลอกขาววอก
ขาวโอกโลกขาววอก
ขิว,ฉิ๋วหมั่นไส้,กลิ่นเหม็นไหม้ที่มีกลิ่นฉุนหรือเหม็นสาบ , เหม็นเขียว
ขี้กะเทิก , ขี้กะเทอ , ขี้กะเท่อเสมหะ ,เสลด
ขี่กระบอง,ขี้ใต้ไม้ผุผสมกับน้ำมันยางธรรมชาติใช้จุดไฟแทนตะเกียงน้ำมัน
ขี้กะตก , ขี้ตก ,ขี้โป้ยางของต้นไม้ที่หล่นลงตามพื้นดิน ใช้เป็นเชื้อเพลิงได้
ขี้กะตืกพยาธิ
ขี้กะตู่,เขียดกะตู่,ขี้คันคาก,ขี่คั่นคากคางคก
ขี้กะยือโรคหอบหืด
ขี้โก๋จิ้งเหลน
ขี้ไก่เดือนไส้เดือน ชื่อสัตว์ชนิดหนึ่ง ชอบกินดินเป็นอาหาร แต่ไม่กินมากเพราะมันกลัวดินจะหมด เรียก ขี้ไก่เดือน ขี้กะเดียน ก็ว่า.
ขี้เข็บตะขาบ
ขี่แข่วขี้ฟัน
ขี้ค้าน,ขี้คร้านขี้เกียจ
ขี้โค้ยางของต้นพลวง
ขี้ซีก , ขี้สีกน้ำครำ
ขี้ซุ๊อาการท้องร่วงอย่างรุนแรง
ขี้ดินดิน,ก้อนดิน
ขี้ดื้อขี้มึนซุกซน
ขี้เดียดขยะแขยง,รังเกียจ ,ไม่ชอบ
ขี้ตกป่องพลุ๊ค ได้มาแบบโชคช่วย
ขี้ตะโหลกพื้นดินที่ไม่เรียบ ,ตะปุ่มตะป่ำ, ก้อนดินที่เกิดจากการไถนา
ขี้ตั๋วขี้โกหก โกหก พุดปด พุดเท็จ พูดโกหกหลอกลวง เรียก ตั๋วะ อย่างว่า อย่ามาตั๋วะให้หล้มตกหล่มดินทราย ตั๋วะให้กำดินทรายหว่านลงในน้ำ เฮ็ดให้เฮียมหลงหล้มตกตมทังหล่ม ตั๋วะให้คาดลาดล้มกลางบ้านมื่นชะเล (ผญา).
ขี่ถืกป๊อง,ขี่สบป๊องเลือกสุ่มๆแต่ก็ได้ของดี,เดาสุ่มๆก็เดาถูก, ฟลุ๊ค
ขีนไม่ชอบหน้า, ไม่พอใจ, ไม่ชอบ ขืน, ฝืน อย่างว่า ว่าเล่าทำเปืองปุ้นสมคามคลาที่ ดั่งนั้น ลุลาภพร้อมใจป้าห่อนขีนเมื่อใด (ฮุ่ง). ขัด อย่างว่า เมื่อนั้นสองแม่ป้าโลมลูกเอาใจ ก็บ่ขีนกุมารมอบศรศิลป์แก้ว บาก็ยินดีแท้ธรงศรขัดดาบ สองแม่ป้าเฮียงข้างลูบเลิง (สังข์). ขัดขืน อย่างว่า นางก็โจมแจ่มเจ้าองค์อ่อนยอมใจ ก่อนเถิ้น อาบ่มีขีนขืฃัดซิค่อยเติมตามน้อย (สังข์).
ขีนขัดขัดข้อง
ขี้โผ่น,ขี้โผ่พุง,ท้อง
ขี้พื้นปากลักษณะคล้ายกับว่าโดนนินทา เป็นขี้ปากของชาวบ้าน
ขี้มักย้องบ้ายอ
ขี้เมี่ยง,ขี่เหมี่ยงสนิม
ขี้โยย,ขี่ไห้สำออย
ขี้ล่าย,ขี้ฮ้ายขีเหร่,ดูไม่ดี ไม่น่าดู มีความหมายเดียวกับคำว่า ผู้ฮ้าย
ขี่หมินหม่อเขม่าก้นหม้อ
ขี่หินก้อนหิน,ลูกหิน,หิน
ขี้เหงี่ย,ขี้เงียงเหงี่ย,ขี้ไงเงี่ยผงหรือฝุ่น(ละอองเล็กๆ)
ขี้อ่งหยิ่ง,คนถือตัว,มาดเยอะ,หยิ่งทะนงตน
ขุโคบร่วงพรู,หล่นกราว
ขุมหลุม
ขูตกหล่น ร่วงหล่นโปรยปราย
เคง,เข่งขึง,ตึง,ทำให้ตึง
เขญการเลื่อน,เข็น
เข็ดแข่ว,เข็ดแข้วเสียวฟัน
เข็นไนเข็นฝ้าย
เขย,ไขการแกะ,การเปิด
เข่าขอดหม้อข้าวหมดไม่มีจะกินแล้ว
เข่าบ่อนเข้าห้องนอน
เขี่ยนเปลี่ยน -ย้าย-หรือทำให้เป็นฝอยเส้นเล็กเส้นน้อย
แข่งแดด,แข่งฝนฝ่าแดด ,ฝ่าฝน
แข่นอั้นตั้นลักษณะอาการแน่น สมบูรณ์ เนื้อแน่น
แข่วแมงฟันผุ
แข่วซวกฟันเหยิน
แข่วฟัน
แข่จรเข้
โข่ โล่ เข่ เล่เป็นชิ้นใครชิ้นมัน (ขนาดใหญ่)
ไข่อึ่งหลึ่งลักษณะของอาการบวมเป่ง
ขี้ถี่ขี้เหนียว,หวงของ ตระหนี่ คนตระหนี่เรียก ขี้ถี่ อยากได้ของจากคนตระหนี่ต้องขอนาน อย่างว่า ขี้ถี่ขอคน (ภาษิต)
คนบ่เคี่ยมคนซุ่มซ่าม
ข้าวคั่วผลิตภัณฑ์ที่ได้จากการนำข้าวสารเจ้าหรือข้าวสารเหนียวที่แห้ง นำไปคั่วจนสุกกรอบ แล้วนำไปบด
ขี้ฟ้าเมฆ, กลีบเมฆ, ก้อนเมฆ
ขี้ฮ้ายขี้เหร่, หน้าเกลียด
ข้าวของทรัพย์สิน, ของใช้
ไข้จับสั่นไข้มาลาเรีย
ขานตอบคำถาม, ตอบ
ขุนตำแหน่งขุน
ขันสู้อาสา, ขันอาสา
เขือนเมืองกำแพงเมือง
ข่าคนใช้, คนรับใช้ คล้ายกับคำในภาษาไทยคำว่า ข้า, ขี้ข้า
ขอดไมตรีผูกไมตรี, ผูกมิตร
เขายวงWhite Mountain
โขโมจมูก
ไขคำบอกความต้องการ, แจ้งความประสงค์
เขาคูนกเขาขัน
ขวงลาขวงปืนเก้ ๆ กัง ๆ, จะไม่ก็ไม่ไป, เก้งก้าง
แข่วเจิงฟันเหยิน, ฟันหน้ายื่นไปข้างหน้า
เขินทางน้ำแห้ง, แห้งขอด
ขึงปีกกางปีก
ขันสุลาขันหมาก
ข้าวปาดขนมโบราณชนิดหนึ่ง คล้ายขนมเปียกปูน แต่ค่อนข้างเหนียวกว่ามาก ปัจจุบันไม่ค่อยเห็นขนมชนิดนี้แล้ว แต่ก็ยังใช้คำว่า ข้าวปาด ในความหมายถึง ขนมเปียกปูน
ขุ่มหมุ่มลักษณะการเดินในที่มืดสลัว ๆ
ข้าวต้มแดกเป็นขนมหวาน คล้ายกับข้าวต้มมัด แต่ต่างกันตรงที่ข้าวต้มแดกจะใช้ข้าวเหนียวแช่น้ำค้างคืน ตำผสมกับกล้วยสุกบด แล้วห่อด้วยใบตอง คำว่า แดก ในภาษาอีสานจะหมายถึงการตำ, อัดให้แน่น, ยัดเข้าในภาชนะ เช่น ปลาแดก, ข้าวต้มแดก เป็นต้น
ขี้ไหง่ฝุ่น, ฝุ่นตลบ
เขยเปิด, อ้า, เผยอ, แง้ม เผย ก็เรียก
ข้าวโป่งข้าวเกรียบอีสาน
ขี้ตะแร้รักแร้
ขี้หินแฮหินลูกรัง
ข่อยกับเจ้าฉันกับเธอ
ขี้โก๊ะจิ้งเหลน, จิ๊กโก๋
โข้เล่คนให้เข้ากัน หรือ กวนให้เข้ากัน
ไข่อ้วน , อวบ ฟองสัตว์ เรียก ไข่ เช่น ไข่ไก่ ไข่เป็ด ไข่นก ไข่ห่าน ไข่เสีย เรียก ไข่ฮ่วน ไข่ที่ฟักไม่เป็นตัวเพราะไม่มีเชื้อ เรียก ไข่เข้า ไข่ด้าน ก็ว่า ไข่ตายโคม เรียก ไข่ฮ้างฮัง.
ข้าวคั่วข้าวสาร (ส่วนมากจะใช้ข้าวเหนียว) ที่นำไปคั่วจนสุก แล้วนำมาตำจนละเอียด
ขนังคับแค้น เรียก ขนัง อย่างว่า น้องอย่าข้องขนังแค้นคั่งทวงน้องเอย (ขูลู).
ขมวนยุ่ย, ผุปลาที่ถูกแมงขมวนกินเรียก ปลาเป็นขมวน.
ขอบแขบเสียงดังอย่างนั้น เช่น เสียงเคี้ยวข้าวเขียบดังขอบแขบ.
ข้อยข้า, ทาส คนใช้เรียกข้อย ข้อยมี 2 จำพวก ข้อยโดยกำเนิดและข้อยที่สมัครใจ พ่อแม่เป็นข้อยลูกที่เกิดมาก็เป็นข้อยตามพ่อแม่ เรียก ข้อยโดยกำเนิด ข้อยที่สมัครใจถ้าไม่อยากเป็นก็ลาออก.
ข้อหล้อสั้นนิดเดียว เรียก สั้นข้อหล้อ อย่างว่า สั้นข้อหล้อมือยื้อบ่เถิง สูงเจวเววชั่วสามวาฮิ้น (ภาษา).
ขันโตก ชื่อภาชนะที่สานด้วยไม้ไผ่แล้วทาด้วยน้ำรัก มีขา 4 ขาหรือไม้แก่นที่กลึงให้กลม มีขอบ เรียก ขันโตก ใช้เป็นภาชนะสำหรับใส่อาหาร อย่างว่า โตกหน่อยนี้ชื่อว่าโตกไม้จันทน์ ขันหน่อยนี้ชื่อว่าขันไม้แก้ว ขุนนางตกแต่งแล้ว จิ่งยอมา (สู่ขวัญ).
ขัวไก่ฟ้า ไก่ป่าชนิดหนึ่ง เรียก ไก่ขัว นกขัว ก็ว่า อย่างว่า ขัวข่อขุ้มกะทากี้ก่างตอง (สังข์).
ขากบ1.)ชื่อกางเกงขาสั้นชนิดหนึ่ง มีขาสองขาคล้ายว่าวจุฬา เรียก โส้งขากบ. 2.)ชื่อว่าวชนิดหนึ่ง มีขาสองขาคล้ายว่าวจุฬา เรียก ว่าวขากบ.
ขี้กลากโรคผิวหนังจำพวกหนึ่ง มี 2 ชนิด ชนิดเป็นวงและชนิดกระจายไปทั่วตัว ชนิดเป็นวง เรียก ขี้กลากวงเดือน ชนิดไม่เป็นวงเรียก ขี้กลากซัว.
ขี้กะเดียมรู้สึกจักจี้ เรียก หนักขี้กะเดียม หนักกะเดียม ก็ว่า.
ขี้กะเตอะสวะที่ลอยตามน้ำ เรียก ขี้กะเตอะ ตุมปวก ขี้ตุมปวก ขี้เฮอะ ก็ว่า
ขี้กะเท่อเศลษม์ เศลษม์ เรียก ขี้กะเท่อ.
ขี้กะเพยเส้นไหมที่สาวจากฝักหลอกหลีบ ฝักหลอกกลีบ ก็ว่า เส้นไหมชนิดนี้ไม่เรียบร้อย เรียก ไหมขี้กะเพย.
ขี้กั่วตะกั่ว ชื่อแร่ธาตุสีขาวนิดหนึ่งใช้ทำเป็นโรคปืน ลูกแห เรียก ขี้กั่ว กั่ว ก็ว่า.
ขี้โกะจิ้งเหลน จิ้งเหลนเรียก ขี้โกะ ขี้โก๋ ก็ว่า.
ขี้ข้าทาส
ขี้ขาบจะเข็บ, ตะเข็บ.
ขี้เขิบดินโคลนตามหนองและทุ่งนาซึ่งแตกระแหง เรียก ขี้เขิบ ขี้เหิบ ก็ว่า.
ขี้ควงรังของตัวแมลงชนิดหนึ่ง ในจำพวกชันโรง แต่ตัวโตกว่า ลักษณะแข็งเปราะ ใช้ทำใต้ได้ ตัวแมลงชนิดนี้เรียก แมงขี้ควง.
ขี้คุยทะนงตัวว่าสวยสดงดงามหรือเก่งกล้าสามารถอย่างนั้นอย่างนี้.
ขี้งาชื่อผ้าไหมชนิดหนึ่ง ใช้ไหมขาวกับไหมดำปนกัน เช่น เครือหูกเป็นไหมดำไหมที่ทอเป็นไหมขาว เมื่อสำเร็จแล้วจะเป็นสีขี้งาคือสีขาวกับสีดำปนกัน.
ขี้เจียดินประสิว เรียก ขี้เจีย เหตุที่ได้ชื่อว่า ขี้เจีย เพราะผู้ทำขี้เจียนี้เขาเอาขี้เจีย คือขี้ค้างคาวมาต้มเกลือสินเธาว์ จึงเรียกชื่อว่าขี้เจีย เขาเอาขี้เจียมาทำเป็นบั้งไฟพลุบั้งไฟตะไล บั้งไฟโบด บั้งไฟจินาย บั้งไฟอีตื้อ บั้งไฟหมื่น บั้งไฟแสน.
ขี้เจียมจิ้งจก จิ้งจกเรียก ขี้เจี้ยม ขี้เกี้ยม ก็ว่า อย่างว่า เสียงกานั้นนางมาเวียนว่า น้อยหนึ่งตาพระบาทเจ้าจอมซ้อยเสม่นเนือง มีทังภุมราเกี้ยวกันลงซ้องพระเนตร เจี้ยมไต่เต้นโตนต้องบ่าขวา (สังข์).
ขี้ช้างชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ต้นขี้ช้าง.
ขี้ชีชัน ชันเรียก ขี้ชี ยางไม้จิกไม้ฮังที่ห้อยแขวนอยู่ตามต้นหรือกิ่ง เรียก ขี้ชี เอายางนี้มาป่นให้ละเอียดผสมน้ำมันยาง ทาคุ ทาอุแอ่งที่แตก ทาเรือที่แตกหรือรั่ว.
ขี้ดินดากดินเหนียวสีแดงปนขาว เนื้อละเอียดอยู่ใต้พื้นดินลึกๆ เรียกขี้ดินดาก
ขี้ถี่ (นก)นกทึดทือ นกทึดทือเรียก นกขี้ถี่ นกชนิดนี้ร้องเสียงดังทึดทือทึดทึ้ง ก็ว่า อย่างว่า ใผชิหลิงเห็นใส้ตับไตนกขี้ถี่ มันหากฮ้องทึดทึ้งใจเลี้ยวใส่กระป ู(ผญา)
ขี้ทักแท่ไส้เดือนตัวเล็กเรียก ขี้ทักแท่ ขี้ทักแท่เหมือนไส้เดือน แต่ตัวเล็กกว่า สีจ่อนข้างแดง ชอบอยู่ตามที่ชื้นตามขี้สีก ชอบกัดกินรากพลู
ขี้ทาดินที่มีธาตุเกลือปน เรียก ขี้ทา เมื่อต้องการเกลือสินเธาว์ ก็เอาดินนี้ไปกรองต้มในหม้อให้เป็นเกลือ.
ขี้ทูดโรคเรื้อน โรคเรื้อนชนิดที่ตีนมือไม่หงิกงอ เรียก ขี้ทูด ชนิดที่ตีนหงิกมืองอ เรียก กุฏฐัง.
ขี้นกชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ต้นขี้นก.
ขี้แบ้บัวผัน บัวผันเรียก บัวขี้แบ้ อี่แบ้ ก็ว่า บัวชนิดนี้มักเกิดตามหนอง อย่างว่า บัวขี้แบ้มาเกิดกลางหนอง บัวทองมาเกิดก้ำหัวสวนบ้านเก่า ที่เลิ๊กมาแล่นตื้นชิไปห้งบ่อนเขิน (ปัสเสน).
ขี้โผ้พุงโร คนที่มีแขนขาเล็ก แต่พุงโต เรียกคนขี้โผ้ อีกอย่างหนึ่งคนที่กินข้าวน้อยแต่กินกับมาก เรึยก คนกินโผ้ ขี้โผ้ ก็ว่า.
ขี้โพ่หนทางที่เป็นโคลน มีน้ำขังเป็นแอ่ง วัวควายขี้เยี่ยวใส่ทำให้น้ำเน่าเสีย ที่เช่นนี้เรียก ขี้โพ่ ขี้ตมโพ่ ก็ว่า.
ขี้โพ่นอาหารที่กระเพาะของสัตว์ เรียก ขี้โพ่น.
ขี้ม้อนชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง ผลมีรสเปรี้ยว เรียก ต้นส้มขี้ม้อน.
ขี้มะเฮ็งมะเร็ง มะเร็งคือโรคขี้มะเฮ็ง ขี้มะเฮ็งอาจแยกได้เป็น 2 ชนิด ชนิดที่เป็นแอ่งเหมือนเป็นแอ่งน้ำขนาดตื้น มีน้ำหนองไหล และขนิดที่เป็นเนื้อเน่า.
ขี้ม้าชื่อขนมชนิดหนึ่ง มีลักษณะเหมือนขี้ม้า เรียก เข้าหนมขี้ม้า.
ขี้แมงวันขี้แมลงวัน จุดหรือเม็ดเล็กๆ สีดำหรือแดงที่เกิดขึ้นตามผิวหนัง เรียก ขี้แมงวัน ไฝ ก็ว่า.
ขี้แมงหยอดรังหมาร่า.
ขี้โม้คุดทะลาด คุดทะลาด เรียก ขี้โม้ มี 2 ชนิด คือ ชนิดแห้งและชนิดเปื่อย.
ขี้ยางน้ำมันยาง น้ำมันที่เกิดจากต้นยางหรือต้นไม้อื่น นิยมเรียก ขี้ยาง ขี้ยางนี้เอามาผสมกันขอนดอกทำเป็นกะไต้หรือกระบอง สำหรับจุดไฟให้เกิดแสงสว่าง.
ขี้เล้น้ำมันที่ตกตะกอนขุ่นข้น เกิดจากน้ำมันยางหรือน้ำมันอย่างอื่น เรียก น้ำมันขี้เล้.
ขี้สีกน้ำครำ แอ่งน้ำใต้ถุนเรือนตรงที่ตั้งโอ่งน้ำกินน้ำใช้ แอ่งน้ำนี้แหละเรียก น้ำขี้สีก น้ำขี้สีกนี้หมอยาโบราณถือว่าเป็นน้ำยาศักดิ์สิทธิ์ ถ้าคนป่วยเป็นไข้ออกหมึก ออกซาง ไข้หมากไม้ใหญ่ หมอจะไปเอาน้ำนี้มาฝนใส่ยา แก้ไข้ดีนักแล.
ขี้สูดรังของแมลงจำพวกแมงน้อย แมงน้อยนี้ชอบทำรังตามจอมปลวกหรือตามโพรงไม้ รังของมันมีน้ำหวานปั้นเอาน้ำหวานออก เรียก ขี้สูดแมงน้อย แมงน้อยไม่มีเหล็กไน ต่อยคนไม่เป็น.
ขี้หนอนชื่อพรรณไม้พุ่มชนิดหนึ่ง ใบใช้กันหนอน รากใช้ทำยา เอาใบมาวางไว้ปากไห กันหนอนได้ดีนักแล เพราะใบนี้กันหนอนได้ คนโบราณจึงเรียก ใบขี้หนอน.
ขี้หนูชื่อพรรณไม้ขนาดกลางชนิดหนึ่ง ใบคล้ายใบมะเกลือ ผลเล็กและป้อมเหมือนขี้หนู เมื่อดิบมีรสฝาดเล็กน้อย, ชื่อพริกชนิดหนึ่ง เรียก พริกขี้หนู, และชื่อขนมชนิดหนึ่งเรียก ขนมขี้หนู.
ขี้หลี้มาก ดำขี้หลี เรียก ดำมากหรือดำปีด อย่างว่า เห็นว่าขี้หลี้อย่าฟ้าวขี่เฮือกลาย เห็นว่าดำขอยลอยอย่าฟ้าวพายเฮือเว้น (กลอน).
ขี้หิดโรคหิด ชื่อโรคชนิดหนึ่ง เป็นตัวขาวๆ ไชอยู่ใต้ผิวหนัง เรียก ขี้หิด มี ๒ ชนิด คือ ขี้หิดด้านและขี้หิดเปื่อย.
ขี้หูดชื่อโรคผิวหนังชนิดหนึ่ง ขึ้นเป็นไตแข็ง คนที่เป็นโรคผิวหนังจะเป็นตะปุมตะป่ำเรียก ขี้หูด.
ขี้เหนชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง ใบมีกลิ่นเหม็น ผลเมื่อสุกสีช้ำมีรสหวาน รากใช้ทำยาได้ เรียก ต้นขี้เหน.
ขี้เหมี้ยงสนิม สนิมที่จับเหล็กทุกชนิดเรียก ขี้เหมี้ยง มีดที่ขี้เหมี้ยงกินเรียกว่า มีดเข้าขี้เมี่ยง.
ขี้เหล็กบ้านชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เกิดในป่า เรียก ขี้เหล็กบ้าน ใบอ่อนใช้แกงกินเป็นอาหารอร่อยนักแล.
ขี้เหล็กป่าชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เกิดในป่า เรียก ขี้เหล็กป่า ขนาดเท่าขี้เหล็กบ้านแต่ใบใหญ่กว่า ใช้ทำยาแก้ไข้ได้ดี.
ขี้เหล็กสารแสมสาร ชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ขี้เหล็กสาร ใบใหญ่ ใช้ทำยาได้.
ขี้เหล็กใหญ่ชุมเห็ด ชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ขี้เหล็กใหญ่ ใช้ทำยา.
ขี้เฮอะสวะที่ลอยอยู่ตามน้ำ หรือติดอยู่ตามต้นไม้หรือใบไม้ เรียก ขี้เฮอะ อย่างว่า อย่าเตาะเฮอะใส่หัว (ภาษิต).
ขี้เฮี่ยชื่อปลาชนิดหนึ่ง คล้ายปลาแขยงปักปวดมากจนขี้เรี่ยราด เรียก ปลาขี้เฮี่ย.
ขีณาสวะพระผู้สิ้นอาสวะกิเลส, พระอรหันต์.
ขีดลากให้เป็นรอยเส้นหรือสาย ด้วยปากกา ดินสอ หรือของมีคมอย่างอื่นเช่น ขีดเส้นสามเหลี่ยม สี่เหลี่ยม ขีดลวด ขีดลาย.
ขีดขั้นคั่น, ขอบเขต การกำหนดให้แน่นอนลงไปเรียก ขีดขั้น เช่น เขตบ้าน เขตเมือง เขตวัด.
ขุนมารมารผู้มีอำนาจเต็มเรียก ขุนมาร เช่น ยักษ์กุมภัณฑ์ผู้ได้รับอาญาสิทธิ์จากท้าวเวสสุวัณให้ปกครองผีทั้งหมดในมนุษย์โลก อย่างว่า สังข์เลียบล้อมระวังเขตขุนมาร บาก็ยอมือตบแผ่นกระดานดังก้อง คำแถลงท้วงแทงกลกลอยกล่าวใผผู้ยั้งอยู่หั้นเห็นแล้วบ่ตีง แลนอ (สังข์).
ขุ้มหลุ้มใหญ่และสั้น
เข้มแก่จัด สีที่มีลักษณะแก่จัดเรียก สีเข้ม อย่างว่า แก้วก่อล้อมวรรณเข้มข่ายกระดิง (สังข์).
เข้ากรรม1.)การอยู่ไฟ การอยู่ไฟของผู้หญิง เมื่อคลอดลูกแล้วจะต้องอยู่ไฟ เพื่อให้มดลูกเข้าอู่และให้มีร่างกายแข็งแรง เป็นพิธีกรรมในการออกลูกของคนโบราณ. 2.)การเข้าปริวาสมานัตและอัพภาน เรียก เข้ากรรม ธรรมเนียมมีว่า เมื่อภิกษุต้องอาบัติหนัก จะต้องอยู่กรรมเสียก่อนจึงจะเป็นผู้บริสุทธิ์ได้ การอยู่กรรมของภิกษุนี้ถือเป็นประเพณีหนึ่งในประเพณีทั้งสิบสองของภาคอีสาน หรือที่เรียกกันว่าฮีตสิบสอง.
เข้าหนมแดกงาข้าวเหนียวนึ่งเคล้ากับงาที่คั่วสุกแล้ว ใส่น้ำตาลหรือน้ำอ้อย เรียก เข้าหนมแดกงา.
แขแมตัวแมงกินฟัน ชื่อโรคฟันผุชนิดมีตัว กัดจากรากฟันขึ้นมา เรียก แขแม แข้วแม ก็ว่า.
โขกโหยกอาการที่ของเล็กและยาวตั้งไว้ เรียก โขกโหยก เช่น สูงโขกโหยก.
ไข-มันข้นในร่างกายคนและสัตว์เรียก ไขมัน. -ชื่อขมิ้นชนิดหนึ่ง เรียก เข้าหมิ้นไข. -(ก.)บอก กล่าว การบอกกล่าวให้รู้ เรียก ไขข่าว อย่างว่า แสนสัตว์น้อมโดยคดีไขข่าว พระก็ทรงพากย์ถ้อยเสียงเอิ้นแอ่วหา (สังข์). -(ก.)เปิด การเปิดประตูเรียก ไขปักตู ไขทวาร ก็เรียก อย่างว่า นางก็คึดฮ่ำฮู้คำปากเค็มแข็ง นางจิ่งไขทวารเผยส่องแลเล็งหน้า เห็นกษัตริย์เจ้านงเยาว์ยังอ่อน ดูเพศหน้าเหมือนเชื้อลูกหลาน (สังข์).
ไขข้อน้ำมันที่อยู่ตามข้อต่อ เช่น ข้อมือ ข้อเท้า สำหรับเป็นน้ำมันหล่อลื่นให้ร่างกายเคลื่อนไหวไปมา พับเข้าเหยียดออกได้ตามปกติ ไม่เกิดความขัดข้องเรียก น้ำมันไขข้อ.
ไข่ขางไข่แมลงวัน เรียก ไข่ขาง ไก่ขาง ก็ว่า
ไข่แข้ชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง เรียก เครือไข่แข้ ชื่อขนมชนิดหนึ่งมีรูปร่างคล้ายไข่เหี้ย เรียก ขนมไข่แข้.
ไข่เน่าชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง ใบใหญ่ดอกสีเหลือง นำมาเคี่ยวเป็นยางเหนียว เรียก ต้นไข่เน่า ต้นยางมอก ก็ว่า.
ไข่ป้อชื่อเห็ดชนิดหนึ่งคล้ายเห็ดผอแต่ใหญ่กว่า ใช้กินได้ เรียก เห็ดไข่ป้อ ไข่เปาะ อีเปาะ ก็ว่า.
ไข่ผำไข่น้ำ เมล็ดของแหน เป็นพืชในตระกูลแหน เรียก หมากไข่ผำ นักวิทยาศาสตร์ชาวเยอรมันตรวจสอบพบว่ามีโปรตีนมาก ชาวอีสานนำไปปรุงอาหารต้มแกงกิน มีรสอร่อยมาก เดี๋ยวนี้เหลืออยู่จำนวนน้อยแล้ว. ชื่อหญ้าชนิดหนึ่ง มีเม็ดเล็กๆ คล้ายตัวเหา เรียก หญ้าไข่เหา.
ไข่โล้มดลูกของผู้หญิง ผู้หญิงบางคนเมื่ออายุมากมดลูกขนาดเท่าไข่เป็ดยื่นออกมา ไข่ที่ยื่นออกมานี้เรียก หมากไข่โล้.
ไข่หลังอวัยวะที่เป็นก้อนกลม ติดกับกระดูกสันหลังของไก่และนก เรียก หมากไข่หลัง.
ไข่หำลูกอัณฑะ ลูกอัณฑะของผู้ชายเรียก หมากไข่หำ.
ไข่เหาเหาเป็นโรคชนิดหนึ่ง เกิดอยู่ตามศรีษะของคนบ้าง สัตว์บ้าง กินเลือดคนและสัตว์เป็นอาหาร เหานี้มีไข่ จึงเรียก หมากไข่เหา.
ไข้ความเจ็บป่วยเรียก ไข้ ไข้เรื้อรัง เรียก ไข้ชำเฮื้อ ไข้วันเว้นวัน เรียก ไข้บา ไข้บ๋า ก็ว่า ไข่ม้ามหย่อน เรียก ไข้ป้าง ไข้ไทฟอยด์เรียก ไข้หมากไม้ใหญ่ ไข้ดีซ่านเรียก ไข้ออกเหลือง.
ไขว่กำหนดไม่ได้ นับจำนวนไม่ถูก , ไม้ล้มระเนระนาด หรือแปลว่าไขว่ห้าง
ขี้ไก่โป่ขี้ไก่ก้อนใหญ่
ขี้ไก่นวดขี้ไก่สีน้ำตาลเหม็นมาก
ขาเลาะคนที่ชอบเที่ยวเตร่ไปเรื่อย ส่วนมากจะใช้กับวัยรุ่นหนุ่มสาวที่ชอบเตร็ดเตร่ เที่ยวเล่นสนุกสนาน
ขั่นสั่นถ้าอย่างนั้น, เพราะฉะนั้น
ขี้ตัวะขี้โกหก โกหก พุดปด พุดเท็จ พูดโกหกหลอกลวง เรียก ตั๋วะ อย่างว่า อย่ามาตัวะให้หล้มตกหล่มดินทราย ตัวะให้กำดินทรายหว่านลงในน้ำ เฮ็ดให้เฮียมหลงหล้มตกตมทังหล่ม ตัวะให้คาดลาดล้มกลางบ้านมื่นชะเล (ผญา).
ขี้ตั๋วะโกหก พุดปด พุดเท็จ พูดโกหกหลอกลวง เรียก ตั๋วะ อย่างว่า อย่ามาตั๋วะให้หล้มตกหล่มดินทราย ตั๋วะให้กำดินทรายหว่านลงในน้ำ เฮ็ดให้เฮียมหลงหล้มตกตมทังหล่ม ตั๋วะให้คาดลาดล้มกลางบ้านมื่นชะเล (ผญา).