พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ค"

คำศัพท์อีสานความหมาย
ควดขูด,คุ้ย, การข่วน
ขะลำ,คะลำผิดประเพณี,ผิดครรลองคลองธรรม
เขิงกระด้งใบเล็กๆเรียกว่า เขิง ใบใหญ่ เรียกว่า กระด้ง
คกมองครกกระเดื่อง
คนไคคนพอใช้ได้ คนที่ดูด คนน่ารัก คนหน้าตาดี
คนผู้ห่าย, คนผู้ฮ้ายคนขี้เหล่, คนหน้าตาไม่ดี, คนไม่หล่อ, คนไม่สวย
คนมะลำมะลอยคนไม่น่าเชื่อถือ
คนฮู้ผู้ดีเป็นคนที่นิสัยดี,เรียบร้อย
ควยโยก,โยกเยก,โคลงเคลง
ควย (ควาย)ควาย
ควยตู้ควายทุยเขาสั้น
คองรอ,ตั้งหน้าตั้งตารอ,คอยจารีตประเพณี
คองคอยอคอย,รอถ้า,คอย (พบมากในผญา)
คอบบอกกล่าว,แจ้งให้รู้,บนบอก
คอย, คอยๆเบา,เบาๆ,ทำเบามือ, ทำอย่างทะนุถนอม,เสียงเบา
ค้อย,ข้อยเอียง ลาดขัน
ค่อยฮักเจ้า, ข่อยฮักเจ้าฉันรักเธอ
ค่อย,ข่อย,ข้อยตัวเราเอง
คะนิงคิดถึง,คำนึงหา
คะลาดพรวดพราด, พลาด
คักสุดยอด , ดีที่สุด ,ได้ดั่งใจ
ถนัด แน่ ชัด การเห็นโดยไม่มีเคลือบแคลงสงสัย เรียก เห็นคัก
ถูกต้อง แน่นอน จริง เช่น เฮ็ดคักๆ เด้อ คึดคักๆ เว้าคักๆ.
คักขนาดดีมากๆ,เยี่ยมมากๆ,ดีสุดๆ,สุดยอด
คักใจได้ดีดั่งใจ,สมใจ,ถูกใจ
คักน้อดูดี แบบเว่อๆ, เหมือนชมว่าดีแบบประชดประชันนิดๆ
คักแน่ที่สุด,ของที่สุด
คักแล้วดีแล้ว,เข้าท่าแล้ว
คักอีหลีสะใจจริง
คันถ้า
คันแข่วหมั่นไส้,หงุดหงิดเนื่องจากทำอะไรไม่ได้อย่างที่คิด
คันแทคูนา
คันยู,ห่ม,คันห่มร่ม
คันแหม่นถ้ามันจริง,ถ้าจริงดังว่า,ถ้ามันใช่
คัวการชำแหละ, ชำแหละเนื้อ, ชำแหละปลา เอามีดชำแหละปลา เรียก คัวปลา เอามีดเชือดเนื้อ เรียก คัวซี้น ถากไม้ไสกบเพื่อทำเรือน เรียก คัวแป้น เจาะเสาเรือน เรียก คัวเสาเฮือน.
คางกะไตคาง, ส่วนปลายของคาง
คาดลาดเป็นคำขยายใช้กับอะไรที่มันยาวกว่าสิ่งอื่น ,โผล่ หรือล้ำออกมา
คาดสิได้กะว่าจะได้,คาดว่าจะได้,ถึงเวลาที่จะได้,ถึงที
ค่าคายค่าบูชาครูหรือสิ่งของที่ใช้ในการบูชาครูก่อนที่จะศึกษาเล่าเรียน วิชาการต่างๆจากครูอาจารย์
คาวเดียวแป๊บเดียว,สักครู่
คาวหน่าคราวหน้า
ค้ำคูณดี, เป็นมงคล, ศิริมงคล, เจริญก้าวหน้า
คำแพงผู้ซึ่งเป็นที่รัก หรือ แก้วตาดวงใจของพ่อแม่
คิงร่างกาย, ตัว, ลำตัว
คิ่งนิ่งไม่เคลื่อนไหว, หยุดนิ่ง, หยุดชะงัก
คิงฮ่อนตัวร้อน
คิดต่อ,คึดต่อคาดหวัง
คิดฮอด, คึดฮอดคิดถึง
คิ่วแม่นยำ
คึดันออกให้ห่าง , ถ่างออก
คึดคิด
คิดบ่ซอดคิดไม่ถึง,คิดไม่ออก
คึดพ้อคิดถึง,นึกถึง,นึกขึ้นได้,ฉุกคิดขึ้นได้
คึดมอคิดไม่ไกล คิดไม่รอบครอบ
คึดจ้อคิดไม่ไกล คิดง่ายๆ ไม่รอบครอบ
คืนเมือกลับคืน , กลับไปที่เดิม ,กลับไปบ้าน
คือเหมือน
คือจั่งเหมือนดัง,เหมือนเช่น,ดั่งเช่น
ควมเว้าคำพูด
เคือน ๆ ย้ายย้ายเดินเป็นหมู่ช้า ๆ
เค็ง ๆ ก้องเสียงฆ้องกลองดังไปทั่ว
เคือน ๆ ก้องทั้งตะโพนกลองครึกครื้นกันไป
เค็งคืนเสียงดังไปทั่ว
คิ้วก่องคิ้วโก่ง
คองเมืองประเพณีบ้านเมือง
คะเจ้าเขา สรรพนามบุรุษที่สามที่กำลังพูดถึง
คาบมื้อ, มื้ออาหาร
คิงฮ้อนตัวร้อน
คึดฮอดคิดถึง เรียก คึดฮอด อย่างว่า คึดฮอดน้องนอนกรองน้ำตาหลั่ง คันแม่นพังจั่งส้างซิเพม้างตั้งแต่ดน (กลอน) คึดฮอดน้องยามเมื่อโค็ยแข็ง บาดห่าโค็ยแข็งเซาบ่ให้เอากะได้ (บ.).
คือสิคงจะ
คับคั่งคนแน่นขนัดไปหมด
แค้นคั่งแค้นใจ, เสียใจมาก
คาบเจ้าศพ, ร่างกายไม่มีวิญญาณ
คำไฮ้ความจน
คร่อมคร่อม, นั่งทับ
คิ้วคาดค้อมคิ้วโก่งเหมือนคันธนู
ค่ำม้อย ๆค่ำลงเรื่อย ๆ, ค่อย ๆ มืดลง ๆ
คอบครองครองเมือง
คำฮ้ายความชั่ว
คอยถ่ารอคอย, เฝ้ารอ
เครือเครือ, เครือไม้, เครือกล้วย
คุงน้ำถึงน้ำ
คุงถึง
คอบเวรเพราะเวร
เคหังเรือน, บ้าน
เคิ่งคิงครึ่งตัว
เคร็ง ๆ เสียงดังเคร็ง ๆ
ค้อนด้ามไม้คัดหม้อข้าว, ไม้ที่มีลักษณะเป็นท่อนไม่ใหญ่มาก
เคียดเค็มโกรธอย่างใจดำ, โกรธอย่างมาก
เคียมอาการเดินอย่างสงบเสงี่ยม
โคบาลคนเลี้ยงโค
ควบม้าขี่ม้า
แคนไคแนพอจะดีหน่อย, ค่อยยังชั่ว ไคแน ก็เรียก
ไคแนพอจะดีหน่อย, ค่อยยังชั่ว แคนไคแน ก็เรียก
เคียดสั่นโกรธจนตัวสั่น
คุงฟ้าถึงฟ้า
แคนไค้ขลุ่ยซอเครื่องดนตรีอีสาน
เค่าเม่าลักษณะอาการนั่งอยู่
แคบ้านชื่อต้นแคชนิดหนึ่ง
คำทอง
คือบ่อเหมือนไหม , ดีไหม
คือแหน่จั๊กหน่อยค่อยดีขึ้นมาหน่อย
คุถังน้ำ
คู่มื้อทุกวัน
เครื่องเอ้เครื่องประดับประดา
เคิกพัก หรือ หยุดการกระทำนั้นชั่วขณะ
เคิ้นครึกครื้น อารมณ์ดี มีชีวิตชีวา
เคียนพัน,ห่อ,หุ้ม
เคียวแรด,ร่าน,ดอกทอง ,คนคึกคะนองเรียก คนเคียว อย่างว่า เถ้าคันเคียวสามซาวว่าหนุ่ม (กาพย์ปู่) หญิงดอกทอง เรียก คนหีเคียว อย่างว่า โต่บ่ช่างว่าไม้บ่เหนียว โตหีเคียวว่ากรรมก่อนกี้ (ภาษิต).
แคดแลดโผล่ออกมา , แพมออกมา ,ส่วนเกินที่ยื่นออกมา
แค้นข้าวข้าวติดคอ
แค้นติดคอ
คนบ่เคียมคนซุ่มซ่าม
คำคิงสัมผัส,แตะตามเนื้อดูว่าตัวร้อนหรือไม่
คือเก่าเหมือนเดิม
แคะเปรียว หรือ พยศ , ไม่เชื่อง
โคราชบ้านเอ็งโคราชบ้านเรา
ไคกว่าหมู่ดูดีกว่าเพื่อน
ไคเติบค่อนข้างดูดี,ค่อนข้างดี
ไคอยู่ดอกดีขึ้นอยู่หรอก
เค้าเค้าโครง
คดีเรื่อง ข้อความ เรื่องเกี่ยวกับโลกเรียก คดีโลก เรื่องเกี่ยวกับธรรมเรียก คดีธรรม เรื่องเกี่ยวกับโบราณเรียก คดีโบราณ หรือ โบราณคดี อย่างว่า เฮาสั่งถ้อยแถมแจ้งจื่อคดี แด่เนอ (กา).
ครอกปลาที่เกิดพร้อมกันและอยู่ร่วมกันเป็นฝูงๆ เรียก ปลาลูกครอก วัวควายของเราที่ตกลูก เรียก งัวลูกครอก ควายลูกครอก.
ครื่นครื่นเสียงคนเดิน อย่างว่า พลถือก้ามเต็มนานองเครื่อง คื่นคื่นเข้าเชียงล้านเมื่อแลง (สังข์).
ครุฑราชราเช็งพระยาครุฑ อย่างว่า แยงที่ท้าวครุฑราชราเช็ง ภูมีเห็นฮ่ำไฮคนิงน้อย กษัตราเจ้าดาพลแล้วล่วง พระยาครุฑเหลื้อมไหลมั้วมืดมน (สังข์).
ควาจับ ยื่นมือไปจับโดยเร็ว เรียก ควา อย่างว่า มือควาบายแจ่งเสื้อ (เวส).
คอก่านชื่อนกชนิดหนึ่ง มีขนสีขาวรอบคอ เรียก นกคอก่าน.
ค้อมงอ เตี้ย คนที่มีลักษณะเตี้ยเป็นชายเรียก ท้าวค้อม เป็นหญิงเรียก นางค้อม ผู้แสดงอาการอ่อนน้อมถ่อมตนก็เรียก ค้อม อย่างว่า เมื่อนั้นความเซ็งเท้าเป็งจาลฮู้เหตุเยาวราชผู้คีงค้อมแม่เมือง (สังข์).
คักไค้มาก หลาย เวลาดึกมากเรียก เดิกคักไค้ ซักไซ้ ก็ว่า
คั่งอัดแอ แน่นขนัด คนมารวมกันแน่นขนัด หาที่ยืนจะไม่มี เรียก คั่งคั่งเค้า คับคั่ง ก็ว่า ฟังยินเภรีก้องระงมเสียงดังสนั่น ช้างคั่งเค้าดาห้างเครื่องคำ (สังข์).
คันจ้องชื่อร่มกั้นแดดชนิดหนึ่งทำด้วยผ้า เรียก ฮ่มจ้อง อย่างว่า เชื้อชาติจ้องคันก่องกะยังหุบ บาดห่าชาตาหลุบหลูบลงคือจ้อง บาดห่าชะตาขึ้นขวางคือขอนก้เลยล่อง คาดชิล้มหยุมหญ้าบ่ฟัง (กลอน).
คันธชาติมีกลิ่นหอม คนมีลักษณะสวยงามเทียบกับคันธชาติคือดอกไม้ที่มีกลิ่นหอม อย่างว่า เนื้อฮาบเกลี้ยงคันธชาติบัวบาน เกสีฉลวยลูบมันมวยดั้ว คีงเคียนแก้วสายแสงประดับคาด สะใบเบี่ยงผ้าแดงด้ามดอกคำ (สังข์).
คามบ้าน หมู่บ้าน
คำรบครบ ถ้วน คำรบแผลงมาจากครบ.
คำเว้าคำที่พูดออกมาเป็นคำๆ เรียก คำเว้า ซึ่งจะหยาบ ละเอียด ไพเราะ เค็ม ขมขื่น หนัก เบา เรียก คำเว้า ทั้งนั้น.
คีมชื่อเครื่องมือชนิดหนึ่ง ทำด้วยไม้หรือเหล็ก มีขาสองขาคล้ายกรรไกร ใช้คีบของแทนมือ เรียก คีม.
คุณความดี ความชอบ ความดีไม่นอกเหนือจากทำดี พูดดี คิดดี คนที่มีคุณภาพ คือดีทั้งกาย วาจา ใจ หาได้น้อยมาก อย่างว่า กุญชรช้างอัศดรคุณมาก ก็หากหายากแท้ทังค่ายบ่มี ส่วนว่ายูงยองฮี้นฝูงไฮเฮือดไต่ มันหากมีบ่ไฮ้หาได้คู่เฮือน (ย่า).
เคิ่งครึ่ง กึ่ง ส่วนหนึ่งในสองส่วน เรียก เคิ่ง เคิ่งหนึ่ง ก็ว่า อย่างว่า ข้าจักให้เคิ่งหนึ่งแต่เจ้าทังสอง (เวส).
เคียว (คะนอง)คะนอง,บ้าบิ่น
โคเครือ ชายหรือหญิงที่กำลังแตกเนื้อหนุ่มสาว เสียงจะแตกเป็นเสียงเป็ด เสียงที่แตกเรียก เสียงเครือ เสียงโค ก็ว่า แคนที่เสียงแตกเป่าแล้วฟังไม่ไพเราะเรียก แคนโค.
ไคทุเลา เบา ดีขึ้น เวลาเจ็บป่วยอาการป่วยทุเลา เรียก ไค ไคแน่ ไคหลาย ก็ว่า.
ไค้ตะไคร้ , แคน ,กลอง , ยิง , ปีกุน
ไคลเหงื่อ เหงื่อที่ปนกับละอองแห้งเกรอะกรังอยู่ตามร่างกาย เรียก ขี้ไคล อย่างว่า พอคราวท้าวสีไคลล้างลูบ แล้วแต่งเนื้อพะเนผ้ายย่างเชิง (สังข์).
ไคลคลาไป อย่างว่า พี่จักไคลคลาสร้อยนงสีกูก่อน (ฮุ่ง).
ไควโยก คลอน สะเทือน อย่างว่า นับอ่านได้ล้านหนึ่งพลหาญ ฮองอาสาช่วงทางทัพหน้า หมู่หนึ่งฮู้แป่ม้างพะลานท้าวไควคอน เลาลมหลวงออกดังสองก้ำ เค็งเค็งท้อนธุลีแดนดับโลก ขันแป่ม้างตางเจ้าฝ่ายขวา (สังข์).
ไคว่ไขว้ ก่าย ไม้ไขว้เป็นกากบาทเรียก ไม้ไคว่ตีนกา.
ไคว่ขีนระเนระนาด ไม้ล้มทับกันระเนระนาด เรียก ไม้ล้มไขว่ขีน อย่างว่า จิกฮังล้มโคมกันขีนไคว่ กล้วยอ้อยล้มโคมฮั้วไฮ่สวน สาวฮามฮ้างโคมกันกับบ่าว ผู้สาวส่ำน้อยล้มโคมท้าวบ่าวเชียง (บ.).
ไคว่เขสับสน ไขว้เขว เช่น ไม้ล้มทับกัน เรียก ไม้ล้มไคว่เข.
ไคว่ค้อนกลองวิธีตีกลองแบบหนึ่งสำหรับตีกลองสองหน้า มือสองข้างจับค้อนสองอันไขว้กันแล้วตีพร้อมกัน.
คองถ่ารอคอย
คือกันเหมือนกัน เช่นกัน
คั่นสั่นถ้าอย่างนั้น, เพราะฉะนั้น
คะสั่นถ้าอย่างนั้น, เพราะฉะนั้น