พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ง"

คำศัพท์อีสานความหมาย
งัววัว
หง่างแยก ถ่าง กางออก
หงำบัง, ข่ม, ครอบ
โหง่ยอาการที่ค่อย ๆ เอนจนกระทั่งล้มลง
งายสาย, ก่อนเที่ยงวัน
งัวเงียลุกตื่นนอนใหม่ ๆ, อาการคนเพิ่งตื่นนอน
งานเฮียนดีการเล่นไพ่ เล่นไฮโล ในงานศพ เมื่อมีคนเสียชีวิตยและจัดงานศพ ก็จะมีการเล่นไพ่ ไฮโล เพื่ออยู่เป็นเพื่อนเจ้าภาพและญาติของผู้ล่วงลับ ที่ต้องเตรียมงานตลอดทั้งคืน เป็นการเล่นกันพอสนุกสนาน หอมปากหอมคอ เจ้าหน้าที่ตำรวจไม่จับเพราะถือว่าให้เกียรติผู้เสียชีวิต งานเฮือนดี ก็เรียก
งานเฮือนดีการเล่นไพ่ เล่นไฮโล ในงานศพ เมื่อมีคนเสียชีวิตยและจัดงานศพ ก็จะมีการเล่นไพ่ ไฮโล เพื่ออยู่เป็นเพื่อนเจ้าภาพและญาติของผู้ล่วงลับ ที่ต้องเตรียมงานตลอดทั้งคืน เป็นการเล่นกันพอสนุกสนาน หอมปากหอมคอ เจ้าหน้าที่ตำรวจไม่จับเพราะถือว่าให้เกียรติผู้เสียชีวิต งานเฮียนดี ก็เรียก
งานดองงานแต่งงาน
ไงกุ้บฝุ่นตลบ
งอนต่อท้ายทอย (อีสานบน)
งามโพดงามเหลือ งามแท้งามว่าสวยจริงสวยจัง สุดจะพรรณา
ง้วกเบิ่งเหลียวมอง, หันหน้ากลับมามอง
งวกการหันหน้า
งวกเบิ่งเหลียวมองตาม
งุม-ครอบไว้,ปิด ครอบ คว่ำ เช่น คว่ำถ้วย เรียก งุมถ้วย ปิดตาเรียก งุมตา อย่างว่า มือหนึ่งงุมของพี่ มือหนึ่งตี่ของโต (บ.). -งม งมปลาเรียก งุมปลา งมหอย เรียก งุมหอย งมกุ้งเรียก งุมกุ้ง งมก็ว่า. -ปิด บัง อย่างว่า ความมักมากุ้มกุ้มคือกะสุ่มงุมงอ ความมักมาพอพอคือกะทองุ้มฮั้ว เหลียวเห็นหมาเอิ้นกะบาท (ผญา).
งอยลักษณะการนั่ง หรือ เกาะอยู่บนที่สูง
งะง้างออก , แง้มออก,ขยายออก
งะขาถ่างขา
งันมหรสพ,งานฉลอง
งับปิดไว้
งกไม้ค้อนรูปคล้ายตะลุมพุก สุ่มปลาย ใช้ตีท้ายช้างต่อให้วิ่งในเวลาคล้องช้าง เรียก ไม้งก.
งกแสดงอาการอยากได้หรือไม่อยากเสียจนเกินควร เรียก คนงก.
งกงกมีอาการสั่นเช่นคนเห็นเสือกลัวเสือจนตัวสั่นงกงก หรือหนาวมากจนตัวสั่นงกงก เรียก สั่นงกงก.
งงก่ง, งอน เรือแข่งที่มีหัวงอนเรียก เฮืองง เฮือโงง ก็ว่า.
งดหยุดหรือเว้นเรียก งด หยุดคิดเรียก งดคิด หยุดทำเรียก งดทำ หยุดพูดเรียก งดเว้า อย่างว่า คบหนึ่งสาวหนุ่มพร้อมงดอยู่ฟังถวิล เขาก็เชิญภูมีแกว่งแพนประสงค์เหล้น (สังข์) หยุดไว้ก่อนเรียก โจะ อย่างว่า โจะบทบั้นโยนาไว้ก่อน แล้วท่อนี้ยอไว้ที่ควร (กลอน).
งดงามสวย, ดี, งาม.
งบน้ำอ้อยที่ทำเป็นก้อนแล้วเอากาบกล้วยมาห่อ ห่อหนึ่งจะมีน้ำอ้อยสิบหรือยี่สิบก้อน เรียก น้ำอ้อยงบ.
งมคลำหาของในที่มืดหรือคลำหาของในน้ำเรียก งม อย่างว่า ตกตาว่าได้ลงลายคั้น งมปลาหาเต่า เอาให้เหมิดซู่ซ้ง ลงให้เหมิดซู่ด้าน สาแล้วจังชิเซา(ผญา) อาหารที่ไม่มีประโยชน์ต่อร่างกายก็อย่างมกิน อย่างว่า ของบ่เป็นตาส้มอย่างมกินชิส้มปาก มันชิยากคอบท้อง เทียวขี้ยั่งคืน.
งมงมการทำอะไรทำโดยไม่ตั้งใจ ควรจะทำเสร็จภายในชั่วโมง ทำตลอดวันยังไม่เสร็จ เรียกเฮ็ดงมงม งมงมซาวซาว ก็ว่า.
งวกผิน, หัน ผินหน้าเรียก งวกหน้า หันหลัง เรียก งวกหลัง อย่างว่า เจ้างวกหน้าเตินอ่อนสองสหาย เขือก็นำสาระภีถวายมอบลงทังป้า ขาก็จำคดีท้าวทวนเมือเถิงซึ่ม สองจิ่งหน้าเถิงท้าวมอบมวล (ฮุ่ง).
งวงสิ่งที่ยื่นโค้งเป็นวงออกมาเรียก งวง ฮวง ก็ว่า ของตระกร้าเรียก ฮวงกะต่า ของคุเรียก ฮวงคุ สิ่งที่ห้อยเป็นงวงออกมาจากคอตาลคอมะพร้าว เรียก งวงพร้าว งวงตาล อย่างว่า น้องนี้แนวคุฮ้างทาชีตอกไม้ไผ่ ฮวงโซกโลกเซกเลกขังน้ำอาบบ่เย็นดอกตี (ผญา).
งวงสิ่งที่ยื่นออกมาจากส่วนบนของช้าง เรียก งวงช้าง ของไก่เรียก งวงไก่ อย่างว่า เห็นอ่อนน้อยเป็นฮูปราชสีห์ งวงงาประจิตรดั่งคำคือแต้ม อาการนี้เห็นมามีต่าง ว่าจักไหลล่องน้ำเสียแท้ ดั่งรือ นี้เด (สังข์).
ง้วงกลางดงชื่องูชนิดหนึ่ง คล้ายงูเขียว ตัวเล็กและยาวกว่า เลื้อยตามพุ่มไม้อย่างเชื่องช้า เวลาไปกัดใครเข้าจะง่วงเหงาหาวนอน เรียก ง้วงกลางดง.
ง้วงเงี้ยงอาการเลื้อยคดไปงอมาของงูที่ถูกตีสันหลังเดาะ เรียก ง้วงเงี้ยง.
งวงช้างชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง ช่อของดอกมีสันฐานคล้ายงวงช้าง เรียก งวงช้าง.
งวงสุ่มชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง เรียก เครืองวงสุ่ม ฮวงสุ่ม ก็ว่า.
งวดคราว, ครั้ง, กำหนด.
ง้วนละอองดอกไม้ที่ผึ้งเอามากลั่นเป็นน้ำหวาน เศษของละอองดอกไม้เรียก ง้วน ขี้ง้วน ก็ว่า ถ้าเป็นผึ้งเรียก ขี้ง้วนเผิ้ง เป็นแมงน้อย เรียก ขี้ง้วนแมงน้อย.
ง้วนของเบื่อเมา ของเบื่อเมาถึงแก่ชีวิตเมื่อกินลงไปเรียก ง้วน อย่างว่า ง้วนกินเบื่ออย่าไว้ในเฮือน คนตาเบือนอย่าเอาเป็นพี่น้อง มันชิเป็นล้องค้องคือเกี่ยวสองคม (กาพย์ปู่).
ง้วนดินดินที่มีกลิ่นหอม รสมัน กินได้ เรื่องง้วนดินนี้คนโบราณเล่าว่า เมื่อโลกตั้งขึ้นมาใหม่ ๆ รสของดินหอมขึ้นไปถึงพระพรหม พระพรหมลงมากินแล้วกลับขึ้นไปเมืองพรหมไม่ได้ พระพรหมเลยมีลูกเมียตั้งถิ่นฐานบ้านเรือนเป็นบ้านเมืองอย่างที่ปรากฎอยู่ทุกวันนี้.
ง้วนหมูกระทุ้งหมาบ้า ชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง เรียก เครือง้วนหมู ใช้แก้หมาว้อกัดได้ดีนักแล.
งวมคว่ำ คว่ำถ้วยเรียก งวมถ้วย คว่ำโอ่งเรียก งวมแอ่ง งุมก็ว่า อย่างว่า ความฮักมากุ้มกุ้มคือสุ่มงุมหัว ความมักมาพอพอคือกะทองุมอั้ว เหลียวเห็นหมาเอิ้นกะบาท ว่าอยากหยียิ่งยี้ในหม้องนั่งเหวียน (ผญา).
ง่วมงอ, งุ้ม ควายเขางอเรียก เขาง่วม งอเกือบจดกัน เรียก เขางุ้ม งูบก็ว่า อย่างว่า พี่นี้แนวควายตู้เขากวมตาก้มซุมสู่เขา ตู้ปู้ตี้ปื้นนอนลี้เกือกขี้ตม โงคอขึ้นเห็นสวนมอนเบ็ดใส่ ฮั้วสี่ด้านห้าด้านบุเข้าโคบเดียว (ผญา).
ง่วมเหงาโศกเศร้า, เหงาหงอย การแสดงอาการเศร้าโศก เรียก ง่วมเหงา อย่างว่า อัศจรรย์ใจเด่อกชิเพแตกแล่ง ยามมื้อเช้ามื้อแลงมีแต่คึดฮอดน้องหมองเศร้าง่วมเหงา (ผญา).
งวากหันหน้าหันหลังเรียก งวาก หันซ้ายเรียก งวากซ้าย หันขวาเรียก งวากขวา หันหลังเรียก งวากหลัง แหงนหน้าขึ้นเรียก งวากเงย เงยงวาก ก็ว่า อย่างว่า ดีแต่ดาราเหลื้อมแฝงภูใกล้ฮุ่ง ฟ้าเฝียดข้อนดาวช้างงวากเงย (ฮุ่ง).
งว้างแมลงแม่หม้าย ชื่อแมลงชนิดหนึ่งในจำพวกจั่กจั่น แต่ตัวใหญ่กว่า หัวเขียวตาแดง ปีกยาวโปร่งแสง เรียก แมงงว้าง อย่างว่า ซว่าซว่าเข้าดงใหญ่สาขี ศรีไวคึดฮุ่งเจองใจข้อง มาลีพร้อมมาลาไขกาบ จักจั่นฮ้องแมงงว้างมี่นัน (ฮุ่ง).
งอชื่อกีฬาในน้ำชนิดหนึ่ง เรียก เล่นหมากงอ เป็นกีฬาของชายหนุ่มหญิงสาว ถ้ารักใคร่ชอบใจกันแล้วหาโอกาศไปเล่นกีฬาชนิดนี้ กีฬาชนิดนี้ถือว่าเป็นเกมสนุกสนาน เพราะชายหญิงมีโอกาสได้เจอกันในน้ำ.
งอคด ไม่ตรง คนไม่ซื่อสัตย์สุจริตเรียก คนงอ อย่างว่า ซื่อหลายเขาเฮ็ดคันขอ งอหลายเขาเอาเฮ็ดด้ามเกี่ยว เคียวหลายเขาสี้ (ภาษิต).
ง้อขอคืนดีด้วย ขอพึ่งพาอาศัย จะดีขนาดไหนก็ไม่ขอคืนดี ไม่ขอพึ่งพาอาศัย เรียก บ่ง้อ อย่างว่า ทุกข์กะบ่ง้อ ไฟไหม้กะบ่ง้อ (บ.) แม้นชิพงพันธุ์ผีข้าบ่ยอมยินง้อ (กลอน).
ง้อแปลก ประหลาด อัศจรรย์ อย่างว่า เหาะล่วงเต้นคนง้อทั่วแดน (กา) เตโชแข็งขอบดินแดนง้อ (บ.) เห็นโฉมศรีหลากคนควรง้อ (สังข์).
งอกคด งอ คนแขนคดเรียก แขนงอก แขนเงาะ ก็ว่า.
งอกแตกหน่อ ข้าวปลูกแตกหน่อเรียก เข้าปลูกงอก ออกหน่อ ก็ว่า.
ง็อกง็อกอาการสั่นของคนกลัวหรือคนหนาวมาก เรียก สั่นง็อกง็อก ง็อกง็อกแง็กแง็ก ก็ว่า.
งอกแงกคลอน ไม่แน่น น้ำในโอ่งคลอน เรียก น้ำไควงอกแงก.
งองรอ คอย การรอคอยเรียก งอง อย่างว่า สีไวหน้าสาวสนมโฉมสะอาด หุมฮุ่งเจ้าแพงซ้อยอยู่งอง (ฮุ่ง) ควรที่แปลงเป็นนกอยู่งองงอยถ้า (ผาแดง).
ง่องรอ คอย การรอคอยเรียก ง่อง อย่างว่า เป็นดั่งปลาเน่าค้างดินแห้งง่องฝน (กา) คึดฮอดมาลีจันทร์ลูกแก้วคือฟ้าง่องฝน (กา).
ง้องเหล็กแหลมงอ มีด้ามถือ ใช้แกว่งครูดในโคนเพื่อเกาะปลาหลด เรียก ง้องเกาะปลาหลด อีกอย่างหนึ่งเหล็กมีฟันเป็นซี่ ๆ เหมือนขวานฟ้าผ่า สำหรับใช้ขูดมะพร้าว เรียก ง้องขูดหมากพร้าว กระต่ายขูดหมากพร้าว ก็ว่า.
ง้องงอ คด วัวเขางอเรียก งัวเขาง้อง อย่างว่า พายัพก้ำอุดรหนูอยู่อีสานช้างพลายสารล้านเถื่อน เลื่อนเลื่อนงัวแม่ง้องกินหญ้าฝ่ายอีสาน (ประเพณี).
ง้องแง้งลูกน้ำ ลูกของยุงที่ไข่ลงในน้ำ เวลาแตกเป็นตัวเคลื่อนไหวไปมาได้ เรียก แมงง้องแง้ง.
ง้องแง้งง้องแง้งอาการเคลื่อนไหวไปมาของของแมงง้องแง้ง หรือของไส้เดือนตัวใหญ่ว่า ไต่โง้งเง้งโง้งเง้ง.
ง้องแง้งหิ้งสมอร่องแร่ง เขม่าไฟเกาะติดกันเป็นกลุ่ม ตามเส้นเชือกใกล้เตาไฟ เรียก ง้องแง้งหิ้ง.
งอดแมลงป่อง แมลงป่องเรียก แมงงอด อย่างว่า โอมแมงงอดออดออก้นมึงงอล้องค้อง ป้องถึงถี่กระจัดกูปัดมึงหาย กูบายมึงเน่า กูเป่ามึงหายโอมสะหายะ (มนต์).
ง้อนหางยาว ไม้งอๆ สำหรับจับในเวลาไถนา เรียก หางไถ ง้อนไถ ก็ว่า.
ง่อนต่อส่วนของศรีษะบริเวณเหนือตีนผม ใต้ท้ายทอย เรียก ง่อนต่อ.
งอบหมวกสวมศรีษะสำหรับกันแดดกันฝน สานด้วยตอกไม้ไผ่ตาห่างๆ จอมแหลม ข้างในรองด้วยใบตองหนัง ใบตาล หรือใบลาน เย็บติดกันให้แน่น เรียก งอบ เหมือนงอบญวน.
งอบงอบอาการเคลื่อนไหวไปช้า ๆ เช่น มด ปลวก หรือกะปู เรียก ไต่งอบงอบ ถ้าใหญ่เรียก โงบโงบ.
งอมอาการที่ปลาเมาแดดเพราะน้ำงวด หรือปลาเมาน้ำเพราะถูกคนกวนน้ำให้ขุ่นข้น ดิ้นไปมาจวนจะตาย เรียก ปลางอม อย่างว่า ฟองฟาดเต้นตายข้อนสะงาบงอม (สังข์). มะม่วงที่แก่จัดจวนจะหล่นเรียก หมากม่วงงอม.
ง่อมค่อม โกง คนหลังโกงเรียก คนหลังง่อม.
ง้อมนางงาม อัครมเหสีของท้าวฮุ่งหรือเจือง เป็นหญิงสวยงาม เรียก นางง้อม อย่างว่า เมื่อนั้นมาดาแหนเหนี่ยวเจืองจงง้อม เขาก็ลือว่านางคราญแก้วศรีไวง้อมม่วน คิ้วคาดค้อมแขนส้วยอยู่เสงียม (ฮุ่ง).
งอมงอมอาการที่มดหรือแมลงตัวเล็ก ๆ ไต่ไปตามดินหรือขอบกระด้ง เรียก ไต่งอมงอม ถ้าตัวใหญ่เรียก ไต่โงมโงม.
ง่อมเงาะงอ คด กิ่งไม้ที่งอหรือคดเรียก ง่อมเงาะ.
งอยเกาะ จับ นกที่เกาะหรือจับกิ่งไม้เรียก งอยคอน อย่างว่า มาเซาจับง่าแงวงอบฮ้อง (หน้าผาก) ลางตัวพลัดพรากชู้งอยไม้กูกหา (ขูลู) ฟังยินสักกุณาเค้างอยคอนฮ้องค่อน พุ้นเยอ บางพ่องฮักฮ่วมชู้ชมก้อยเกี่ยวกอย (สังข์).
ง่อยพิการ คนขาพิการเดินไปมาไม่ได้เรียก ขาง่อย มือจับอะไรไม่ได้เรียก มือง่อย มือล่อย ก็ว่า.
งะถ่าง เอามือถ่างขาเรียก งะขา ถ่างแขนเรียก งะแขน ถ่างตีนเรียก งะตีน ถ่างเรียก งะตา.
งักงักอาการหนาวสั่นจนขากรรไกรกระทบกัน เรียก สั่นงักงัก.
งังงอ นิ้วมืองอจนจับอะไรไม่ได้เรียก นิ้วมืองัง.
งัดคัดให้เผยอ คัดให้เคลื่อน เช่น งัดตะปู งัดท่อนไม้ งัดเฮือ งัดแพ เป็นต้น.
งันชื่อพันธุ์ข้าวชนิดหนึ่งให้ผลช้าเรียก เข้างัน.
งันทำให้เอิกเกริก ฉลอง สมโภช การฉลองงานเรียก งัน เช่น งัยกฐิน งันอัฐะ งันกองบวช งันเฮือนดี (เรือนที่มีคนตายเรียก เฮือนดี) การแสดงมหรสพ เช่น การอ่านหนังสือผูก ร้องลำและการเล่นต่างๆ เรียก งันเฮือนดี.
งันไม่เจริญเติบโต หยุดชะงัก เช่น ข้าวที่หยุดชะงักไม่เจริญเติบโตเรียก เข้างัน.
งันอึกทึก อึงมี่ เสียงอึกทึกเรียก เสียงงัน เสียงนัน นี่นัน ก็ว่า อย่างว่า มีทังยูงแงวงันเถื่อนแถวโถงผู้ (สังข์) ช้างตื่นเต้นเต็มแผ่นปถพี ระงมงันคือคู่ดินดาซ้าย (สังข์) ฟังยินระงมงันนอกในเสมอฟ้า (ฮุ่ง).
งับมีดพับ ชื่อมีดชนิดหนึ่ง เวลาไม่ต้องการใช้ก็พับไว้ เรียก มีดงับ.
งับปิด พับ หับ ปิดประตู เรียก งับปักตู ปิดปากไม่พูด เรียก งับปาก พับมีด เรียก งับมีด.
งับงับทำปากงับๆ.
งัววัว โค วัวหรือโค เรียก งัว งัวมอ ก็ว่า วัวบรรทุกสิ่งของใส่ต่างเรียก งัวต่าง วัวตัวผู้เรียก งัวเถิก งัวตัวเมียเรียก งัวแม่ งัวสำรองในเวลาเดินทางไกลเรียก งัวแพว วัวถึกเถลิงเรียก งัวโทน วัวป่าเรียก งัวบา วัวสีขาวเรียก งัวพอน.
งัวคนที่ห้า ตามพงศาวดารล้านช้างกล่าวว่า โอรสคนที่ห้าของขุนบุรมว่า งัวอิน คำว่างัวนี้เพี้ยนมาจากภาษาจีนว่า โหงว เหงา ก็ว่า.
งั้วนกงั่ว ชื่อนกชนิดหนึ่ ชื่อ นกงั้ว นกอีงั้ว ก็ว่า.
งั้วส้มซ่า ชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่งลูกกลมใหญ่ มีรสส้มและหวาน ชนิดรสเปรี้ยวเรียก หมากเว่อส้ม ชนิดรสหวาน เรียก หมากเว่อหวาน เรียก หมากงั้ว หมากส้มโฮหาว หมากนาวโฮโห่ ก็ว่า.
งั้วมัวเมา มืดมัว การแสดงอาการมืดมัวเพราะถูกเวทมนต์หรือยาแฝด เรียก งั้ว งั้วง่าว ก็ว่า อย่างว่า เมื่อนั้นพระบาทต้านทังง่าวิศวง การใดดีช่างสูแสนท้าว พระก็โมหังเข้าถือทวงใบ้บอด ก็เพื่อพิษแฝดไหม้เหมือนงั้วง่าวฟาง (สังข์).
งัวเงียง่วงงุน อาการง่วงงุนเพราะนอนไม่พอ เรียก งัวเงีย.
งัวชังพุงดอ ชื่อต้นไม้ชนิดหนึ่ง มีหนามเรียก ต้นงัวชัง งัวเลีย ก็ว่า.
งัวต่างชื่อการเล่นอย่างหนึ่งของเด็กเลียนมาจากโคต่าง คือให้คนหนึ่งคลานลงเป็นงัว สองคนขึ้นขี่หลังเป็นต่างหย่อนหัวไปคนละทาง หงายหน้าขึ้นเอาเท้าสอดกัน คนเป็นวัวคลานไปถึงที่หมายถือว่าชนะ ถ้าไม่ถึงถือว่าแพ้ เปลี่ยนคนเล่นใหม่.
งาชื่อพรรณไม้ขนาดเล็กชนิดหนึ่ง มีเมล้ดเล้กๆ ชนิดเมล้ดสีขาวเรียก งาขาว งาด่อน ก็ว่า ชนิดเมล้ดสีดำเรียก งาดำ งาเป็นพืชเศรษฐกิจทำรายได้ให้แก่ผู้ปลูก เจียวเป็นน้ำมันเรียก น้ำมันงา นำไปใช้ประโยชน์ได้หลายอย่าง.
งาอวัยวะคล้ายฟันที่งอกออกจากปากสัตว์ เช่น ช้าง เรียก งาช้าง อย่างว่า เลี้ยงช้างเถ้าขายงาได้กินค่า เลี้ยงช้างน้อยเพียรหญ้าได้ขี่ดน เลี้ยงช้างเถ้าขายงาได้กินค่า เลี้ยงช้างน้อยตายจ้อยค่าบ่มี (กลอน).
งางาแซง ส่วนหนึ่งของเครื่องดักสัตว์ มีงาลอบเป็นต้น ทำไว้เพื่อป้องกันปลาที่เข้าไปให้ออกมาไม่ได้ เรียก งา เช่น งาข้อง งาลอบ งาไซ.
ง่ากิ่ง แขนง กิ่งไม้เรียก ง่าไม้ แขนงไม้เรียก ง่าไม้ แหนงไม้ ก็ว่า อย่างว่า สิบแหนงไม้ ซาวแหนงไม้ บ่ปานแหนงไม้ดู่สิบแก่นคู้ซาวแก่นคู้บ่ปานไม้แก่นจันทน์ (ภาษิต).
งากงากเสียงดังอย่างนั้น เช่นเสียงร้องไห้ ดังงากงาก.
ง้างงัด ดึง ลาก การดึงหรือลากไปเรียก ง้าง อย่างว่า แล้วแบกพร้าง้างเดือดขวานเพชร แยงไพรสณฑ์สอดแสวงหาเนื้อ คุมคามเต้นในดงลัดไล่ เนื้อตื่นย้านหนีลี้ลวดหลง(สังข์).
งาดซา ฝนตกแล้วหยุด หรือฝนตกหนักแล้วซาจนเกือบหยุด เรียก ฝนงาด.
งาบงาบอาการอ้าปากหายใจช้าๆ ของคนเหนื่อยหอบ หรือหายใจของคนกำลังจะตาย เรียก หันใจงาบงาบ.
งามสวย น่ารัก บริสุทธิ์ คนที่มีลักาณะสวยน่ารัก และบริสุทธิ์ เรียก คนงาม งามแต่เรือนร่างจิตใจไม่งามเรียก งามแต่ฮูป จูบบ่หอม (ภาษิต) ข้าวงามเพราะน้ำมี อย่างว่า งามแต่เข้าเฮ็ดนาแคมเหมือง (ภาษิต).
ง่ามต้นไม้ที่แตกออกเป็นสองหรือสามกิ่ง เรียก ง่ามไม้.
งายเวลาเช้า คนเรากินอาหารวันหนึ่งสามครั้ง กินเวลาไม่เกินสามโมงเช้า เรียก กินเข้างาย กินไม่เกินเที่ยงเรียก กินเข้าสวย กินตอนค่ำเรียก กินเข้าแลง สำหรับเวลาเช้า ถ้ากินเลยสามโมงเช้าเรียก กินงายเงิก งายตาเหลือก ก็ว่า.
ง่ายสะดวก ไม่ยาก การทำที่สะดวกสบายไม่ประสบอุปสรรคอันตราย เรียก ง่าย กินสะดวกเรียก กินง่าย ทำโดยไม่รอบคอบเรียก เฮ็ดง่าย อย่างว่า บาดกินแล้วกินง่าย บาดคายแล้วคายยาก (ภาษิต) อย่าฟังความเบาอย่าเอาความง่าย (ภาษิต).
ง่าวโง่เง่า ไม่ฉลาด ไม่มีไหวพริบเรียก ง่าว โง่ง่าว งั้วง่าว ก็ว่า อย่างว่า พระก็โมหังเข้าถือทวงใบ้บอด ก็เพื่อพิษแฝดไหม้เหมือนงั้วง่าวฟาง (สังข์).
ง้าวดาบ ดาบเรียก ง้าว ง้าวมีสองชนิด ชนิดปลายตัดเรียก ง้าวปลายตัด ชนิดปลายแหลมเรียก ง้าวปลายแหลม อย่างว่า ฝันว่าผู้ที่ต้นองค์เอกกุมภัณฑ์ มีฤทธีหลายเกิดมากึงกร้าว แล้วเล่าฝันเผลียงเข้ามาในผาสาท จับหอกง้าวฟันก้าวแกว่งมา (สังข์).
ง้าวง่าดาบสามง่าม ดาบที่มีเหล็กสามซี่เหมือนฉมวกเรียก ง้าวง่า ดาบนี้ใช้แทงข้าศึกในเวลารบราฆ่าฟันกัน อย่างว่า ทวนง่าง้าวเดียระดาษปะคือคำ ยนยนพลายงาแดงดุ่งเชิงกระดิงก้อง ควันพะลึกเพี้ยงไฟผางเผาโลก มารมืดกุ้มหาญห้าวหิ่งเนือง (สังข์).
ง่าวง่าวเสียงร้องอย่างนั้น เช่นเสียงเสือร้องดังง่าวง่าว หรือเสียงแมวตัวใหญ่ร้องดังง่าวง่าว ม่าวม่าว ก็ว่า.
งำปก ปิด ครอบงำ ใช้อำนาจข่มเหงเรียก ครอบงำ พระอาทิตย์ปิดบังไม่มีแสงส่องสว่างเรียก งำ พูดให้มีเล่ห์เหลี่ยมเรียกพูดมีเงื่อนงำ ปิดบังเรื่องที่พูดเรียก งำความ.
งิกงิกอาการผงกศรีษะของกิ้งก่าตัวเล้กๆ เรียก ตอดเงางิกงิก ถ้าตัวใหญ่เรียกตอดเงางึกงึก งึกงึกงักงัก ก็ว่า.
งิ้วงิ้ว งิ้วมีสองชนิดคือ งิ้วบ้านและงิ้วป่า งิ้วบ้านมีสองชนิด ชนิดผลเล็กและสั้น ลำต้นมีหนามเรียก หมากงิ้วต่องต้อน ชนิดผลใหญ่และยาวเรียก หมากงิ้วง้าว งิ้วป่ามีสองชนิด ลำต้นมีหนามดอกแดงเรียก หมากงิ้วผา ชนิดดอกขาวเรียก หมากงิ้วป่า.
งีบเคลิ้มหลับไปชั่วครู่เรียก งีบ ยีบ ก็ว่า อย่างว่า หลับงีบน้อยคนิงฮ้อนฮุ่งหา (ผาแดง).
งีมชิ้น ส่วน ผลไม้ที่ผ่าออกเป็นชิ้นๆ แต่ละชิ้นเรียก งีม เช่น งีมหมากมี้ งีมหมากม่วง งีมแตงโม งีมหมากฟัก งีมหมากโต่น.
งึกผงก ผงกศีรษะเรียก งึกหัว.
งึกงึกอาการผงกเรียก งึกงึก กะปอมใหญ่ผงกศีรษะเรียก กะปอมตอดเงางึกงึก ถ้าตัวเล็ก ตอดเงางิกงิก.
งึดแปลก ประหลาด อัศจรรย์
งึนเงิน คำว่าเงินนี้โบราณมีชื่อเรียกหลายอย่าง เรียก งึน งิน ยึน เงือน เงิน เมื่อรวมความแล้วก็คือเงิน อย่างว่า เงินเต็มพา บ่ท่อผญาเต็มปูมฯ มีเงินเว้าได้ มีไม้เฮ็ดเฮือนงามฯ เห็นเงินหน้าดำ เห็นคำหน้าเศร้า (ภาษิต).
งึบสัปหงก คนง่วงนอนจนหน้างุบลงเรียก งึบ งุบงุบ ก็ว่า.
งึ่มชื่อแม่น้ำสายหนึ่งในประเทศลาว เรียก แม่น้ำงึ่ม.
งึ้มอาการพูดก้มหน้า โดยผู้พูดไม่สนใจกับผู้ฟัง เรียก ก้มหน้าพูด หน้างึ้ม ซึ้มงึ้ม ชุ้มงุ้ม ก็ว่า
งึมงึมบ่นพึมพำ คนบ่นพึมพำอยู่คนเดียว เรียก จ่มงึมงึม พึมพึม พุมพุม ก็ว่า อย่างว่า ลางเถ้าพุมพุมป้อยกลางคืนแต่ก่อนไก่เอาแต่ความขี้ฮ้ายมาป้ายลูกหลาน(กาพย์ปู่).
งุบอาการก้มหน้าลงของคนและสัตว์เรียก งุบ งุม ก็ว่า.
งุบงุบอาการเดินก้มหน้า เช่นวัวหรือควาย เดินไปหากินหญ้า เรียก ย่างงุบงุบ.
งุบเงิงอาการทำขึ้นๆ ลงๆ เช่น คนเสบสมกัน เรียก เฮ็ดก้นงุบเงิง.
งุ่มก้ม, คว่ำ ก้มหน้าเรียก งุ่มหน้า คว่ำโอ่งเรียก งุ่มโอ่ง.
งุ่มครอบคลุม, ปกป้อง ฟ้าครอบหรือฟ้ากวม เรียก ฟ้างุ่ม ฟ้างำ ฟ้ากวม ก็ว่า.
งุ้มปิด, บัง ปิดตาเรียก งุ้มตา ปิดหูเรียก งุ้มหู ปิดปากเรียก งุ้มปาก.
งุมงองชื่อนกชนิดหนึ่ง ขนสีดำเป็นจุด ๆ เรียก นกงุมงอง นกมุม ก็ว่า อย่างว่า ฟังยินงุมงองเป้าปุงปังเป็ดป่อง ขันแค่ห้วยเหวไม้ลุ่มดอย (สังข์) ดีแต่งุมงองไม้สันภูเทิงเหล่า แซวฮ่ำฮ้องเฮียวไม้ส่งเสียง (ฮุ่ง).
งุ่มงุ่มอาการเดินดุ่มดุ่มไปของคนหรือสัตว์ เรียก ย่างงุ่มงุ่ม.
งุ้ยงุ้ยเสียงดังอย่างนั้น เช่น เสียงร้องไห้ที่ดังติดกันจะได้ยิน งุ้ยงุ้ย หุ้ยหุ้ย ก็ว่า.
งูชื่อสัตว์เลื้อยคลานด้วยขนดเรียก งู งูมีหลายชนิด มีทั้งชนิดที่มีพิษและไม่มีพิษ เช่น งูเห่า งูเหลือม งูทำทาน งูสิง งูดางแห งูจงอาง งูสางห่า งูปลา งูสา งูเชือก งูดิน.
งูชื่อว่านชนิดหนึ่ง เรียก ว่านงู ใช้ตำผสมเหล้าพอกปากแผลงูกัด ได้ผลดี.
งูกินหางชื่อการเล่นอย่างหนึ่งของเด็ก เด็กยืนจับเอวกันเป็นแถวยาว คนหัวแถวจับคนหางแถว จับได้หมดถือว่าชนะแล้วตั้งต้นใหม่ เรียก เล่นหมากงูกินหาง.
งูบงาบอาการเดินช้าๆ ของคนหรือสัตว์ เรียก ย่างงูบงาบ.
เงกเงกเสียงดังอย่างนั้น เช่น เสียงหมาถูกตีร้องเงกเงก อย่างว่า ไม้เท้ายอกคืนหลัง ถืกดังหมาฮ้องเงกเงก (เวส).
เงนงอน แอ่น คนที่มีตะโพกใหญ่และงอน เรียก คนดากเงน อย่างว่า เจ้าดากเอ้นบ่สมข้อยผู้ดากเงน (กลอน).
เงยยกหน้าขึ้น แหงนหน้าขึ้น การแหงนหน้าเรียก เงยหน้า ช้างยกงาขึ้นเรียก ช้างเงยงา อย่างว่า คื่นคื่นช้างย้องย่างเงยงา มันเหลวไหลอาบคีงคือน้ำ พลกือก้ามเต็มไพรฮ้องโห่ เขาก็จาจีกไส้กินแกล้มมี่นัน (สังข์).
เงอะเงอะงะงะเซ่อ เซอะวะ คนที่ทำงานไม่คล่องแคล่ว ทำอะไรก็ทำเซ่อๆ ซ่าๆ เรียก เฮ็ดเงอะเงอะงะงะ.
เงาแมลงป่องช้าง ชื่อแมลงชนิดหนึ่งคล้ายแมลงป่อง แต่โตกว่า มีสีดำ เรียก แมงเงา.
เง้าชื่อสัตว์สี่เท้าชนิดหนึ่ง จำพวกกระโดดสูง รูปร่างคล้ายกบ มีสีดำ อาศัยอยู่ตามถ้ำหรือลำธารในป่าเขาเรียก เง้า.
เงาะคนที่มีรูปร่างงอ เรียก เงาะ เช่น พระที่แขนงอ เรียก ยาท่านเงาะ ชายที่ขางอ เรียก ท้าวเงาะ หญิงที่นิ้วงอเรียก นางเงาะ.
เงิกยกขึ้น เงยขึ้น แหงนขึ้น อย่างว่า พอเมื่ออินทร์แลฮ้องกลองยามทัดเที่ยง เหมือยหมอกข้อนดาวช้างเงิกเงย (ฮุ่ง).
เงิงยก ชู คนที่ยกย่องตัวเองโบราณว่า หมาขี้มักเงิงหาง (ภาษิต).
เงินเงินตราที่ทำด้วยโลหะและธนบัตรที่ใช้แทนเงินได้เรียก เงิน เงินที่ทำด้วยแร่เงิน น้ำหนัก 6 ตำลึงกับ 6 สลึง มีรูปอักษรจีน 2 ตัวเรียก เงินฮาง เงินตราที่ทำด้วยทองแดง มีรูปคล้ายเรือขุด ยาวประมาณ2 นิ้ว เรียก เงินลาด.
เงินเงินที่ทำเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า เล็กกว่าเงินฮาง น้ำหนักประมาณ 10 สลึง เรียก เงินหลิ้ง เงินที่ทำเป็นรูปกลมเหมือนลูกตะคร้อ เรียก เงินหมากค้อ เงินพดด้วง ก็ว่า เงินที่หล่อเป็นแท่งสีขาวเรียก เงินเลียง เงินยวง ก็เรียก.
เงินจูมเงินที่เป็นก้อนเหมือนลุกตะคร้อ เรียก เงินจูม เงินพดด้วง เงินหมากค้อ ก็ว่า.
เงิบก.พลิกเอาด้านหน้าขึ้น ว.อาการที่พลิกเอาด้านหน้าขึ้น ว.ก้อนหินที่ยื่นออกมาจากภูเขา คล้ายเพิง ใช้หลบแดดหลบฝนได้ เรียก เงิบ เทิบ ก็ว่า เรือนที่มีหลังคาลาดไปทางเดียวก้เรียก เงิบ หรือ เทิบ เหมือนกัน. ซึ่งในภาคกลางมีการนำคำว่า เงิบ ไปเป็นคำแสลงที่มีความหมายว่าผิดไปจากที่คาดหวังหรือคิดไว้ไว้อย่างมาก เช่น ระวังเงิบ
เงิบเงิบอาการที่คนหรือสัตว์หายใจช้าๆ เช่น คนจวนจะตาย เรียก หันใจเงิบเงิบ.
เงี่ยงกระดูกแหลมของปลาบางชนิด เรียก เงี่ยง เช่น เงี่ยงปลาดุก เงี่ยงปลาเข็ง เงี่ยงปลาปึ่ง เงี่ยงปลากด เงี่ยงปลาค้าว เป็นต้น.
เงี่ยงเงี่ยหูฟัง การฟังโดยตั้งใจเรียก เงี่ยงหูฟัง อย่างว่า หยุดอยู่ยั้งตีนตั้งเงี่ยงฟัง (ผาแดง).
เงี่ยงเอน เอียง สิ่งที่ไม่จีรังยั่งยืนเรียก เงี่ยง อย่างว่า ชื่อว่าโลกีย์กว้างเมืองคนมันบ่เที่ยง มีแต่เงี่ยงซ้อยง้อยคือค้อยตลิ่งของ (กลอน).
เงี้ยงภาชนะใช้รองรับน้ำหมากและน้ำลาย เรียก เงี้ยง กระโถน โถน ก็ว่า.
เงี่ยงดุกชื่อพรรณไม้ขนาดเล้กชนิดหนึ่งเกิดตามชายป่า มีหนามเหมือนเงี่ยงปลาดุก เรียก ต้นเงี่ยงดุก ผลกลมขนาดพุทรา ใช้กินเป็นอาหารได้.
เงียบสงัด ไม่มีเสียง มิด ก็ว่า
เงี่ยมหวาน, ไพเราะ การพูดถ้อยคำที่หวานหรือไพเราะ เรียก เงี่ยม (ส่วย) อย่างว่า แม้นจักมาให้ถ้อย คายเงี่ยมแสนทีก็ดี(สังข์).
เงี่ยวปัสสาวะ น้ำปัสสาวะเรียก น้ำเงี่ยว เยี่ยว ก็ว่า.
เงื่อนคล้าย เสมอ เหมือน คนมีรูปร่างงดงามคล้ายเทวดา เรียก เงื่อนแมน รูปสวยเหมือนพระพรหม เรียก เงื่อนพรหม.
แงแสกหน้าเรียก หน้าแง ฟันแหลมทั้งข้างล่างและข้างบน ข้างละ 2 ซี่ เรียก แข้วหมากแง แข้วหมา ก็ว่า.
แง้วเงี้ยว ชื่อชนเผ่าหนึ่งในประเทศลาวเรียก แง้ว อย่างว่า เบื้องฝ่ายใต้เชียงเทศจีนจามก็เถิง ภายกลางเถิงย่ายยองฝูงแง้วนามกรก้ำเขมขอมเมืองม่าน ก็เถิง ท่อไปน้าวนอกฟ้ามาส้องส่วยทอง (ฮุ่ง).
แงวแงวเสียงดังอย่างนั้น เช่นเสียงนกยูงร้องหรือเสียงแกว่งโหวด ดังแงวแงวแห่น.
แง่วแง่วเสียงดังอย่างนั้น เช่นเสียงแมวตัวเล็ก ๆ ร้องดังแง่วแง่ว.
แงะแคะ, งัด แคะเปลือกไม้เรียก แงะเปลือกไม้.
โงคด, โค้ง แขนคดเรียก แขนโง ทางโค้งเรียก ทางโง อย่างว่า ทางหลายเส้นตามใจชิเลือกไต่ มักเส้นโค้งโงเงี้ยวก็หากมี (กลอน).
โงวกกลับ, หวนกลับ, อ้อม, เลี้ยว, วก เดินไปแล้ววกกลับ เรียก โง เดินอ้อมเรียก โง ยกหัวเรียก โงหัว อย่างว่า เพิ่นชังโตอย่างโงชังตอบ (ภาษิต).
โง่หางหงส์, ช่อฟ้า เครื่องประดับหลังคาโบส์ ปราสาทราชมณเทียร เรียก โง่ ช้อฟ้า โงะ ก็ว่า อย่างว่า โง่คนอยู่ใต้ โง่ไม่อยู่เทิง (ภาษิต).
โง่เขลา, โฉด, ไม่ฉลาด คนไม่ฉลาดเรียก คนโง่ ปกติของคนโง่จะไม่อยู่ปราสาทราชมณเทียร หรืออยู่ที่ไหน ต้องอยู่ภายใต้ของคนฉลาด.
โงกชะโงก ยื่นศีรษะให้โผล่ออกมาเรียก โงกหัว.
โงกเงกโยกเยก โคงหรือคลอนไปมาเรียก ไกวโงกเงก.
โงงโค้ง, คด เขาวัวหรือเขาควายที่โค้งเกือบจดกัน เรียก ควายเขาโงง.
โง้งค้อม, คด, โค้ง ทางอ้อม คดเลี้ยวไปมาเรียก ทางโง้ง ทางโง ก็ว่า อย่างว่า ทางแฮ่งโง้งเสื่อเขี้ยวแฮ่งหลาย(บ.).
โงงโงงเสียงดังอย่างนั้น เช่นเสียงตีฆ้องใหญ่ ตีติดกันจะได้ยินเสียงดังโงงโงง อย่างว่า โงงโงงฆ้องเภรีฮันป่าวพร้อมพาบขึ้นขี่ช้างผายย้องหยั่นแครง(ฮุ่ง).
โงนงอน คหัวงอนมากเรียก หัวโงน.
โง่นกลุ่ม, ก้อน กลุ่มเมฆหรือก้อนเมฆเรียก โง่นขี้ฟ้า อย่างว่า พระพายพานตอมโง่นงามคือช้าง (สังข์) พ่อเห็นชะยุ่ยฝ้าตั้งโง่นฝ่ายทักษิณ พ้นเยอ (ฮุ่ง).
โงบโงบอาการที่ปลาเมาน้ำหรือเมาแดดกำลังจะตาย เรียก งอมโงบโงบ.
โงมโงมอาการของเต่าตัวใหญ่คลานไปเรียก ไต่โงมโงม.
ไงฝาปิดปากหอย เรียก ไงหอย กบซ่อนอยู่ในดินในฤดูแล้ง เรียก กบเข้าไง กบจำศีล ก็ว่า.
ไง่ (ฝุ่น)ฝุน, ผง, ละออง ฝุนผงหรือละอองเรียก ไง่ ขี้ฝุน ขี้ผง ขี้ละออง ก็ว่า.
ไง่ฟุ้ง, กระจาย, ปลิว ฝุ่นผงหรือละอองที่ปลิวไป เรียก ไง่ ไง่จนมองไม่เห็นเรียก ไง่ง้อง อย่างว่า เป็นไง่ง้องคือฟ้าเง่าฝน (กา) ต้นไม่ใหญ่บ่มีผี สาวผู้ดีบ่มีชู้บ่อกแตกสารือ ตาแฮกเปิดไก้ต้ม ดินชิแห้งไง่ผง (กลอน) คึดต่อคนตายนี้บ่มีทางชิเห็นไง่ คือดั่งไฟมอดแล้วใผชิ
ไง้- คุ้ยเขี่ยหาความผิดเรียก ไง้ - งัด, แงะ, เตะ, ถีบ การเตะถีบงัดแงะเรียก ไง้ - ทำไม่หยุด การทำไม่หยุดเรียก ไง้
ไง้งั่นสั่น, สะเทือน สั่นสะเทือน เรียก ไง้งั่น งั่นไหง ไหงงั่น ก็ว่า อย่างว่า เหมือนดั่งฟ้าชิข้วมดินฟ้างั่นไหง (กา) ยนยนยอหอกแหลมไหลเข้า บาดาลพื้นธรณีไง้งั่น เถ้าใส่ฟ้าคึงง้าวเงือดกาง (ฮุ่ง).
ไงกุ้ม

ฝุ่นตลบ

เงียน

ของเศษ ของเหลือ ของเหลือกินเหลือใช้เรียก

ไงง่อง

ฝุ่นคลุ้ง ฝุ่นตลบ

งึด

ง้อ