พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ช"

คำศัพท์อีสานความหมาย
ชมชื่นพลอยยินดีด้วย
ชาติเชื้อชาติเกิด
ซังเกลียด ชัง
ชี้กาชื่อไม้เถาชนิดหนึ่ง มีผลกลม เลาสุกมีสีแดง รสขมจัด กาชอบกิน ใช้ทำยาได้ เรียก ต้นหมากขี้กา.
ชี้ไก่เดือนนกมูลไถ ชื่อนกชนิดหนึ่งชอบกินไส้เดือนเป็นอาหาร เรียก นกขี้ไก่เดือน นกขี้กะเดือน นกขี้กะดักกะเดือนก็ว่า.
ชฎาผมที่เกล้าเป็นมวยสูงขึ้นเรียก ชฎา อย่างว่า ท่านหากจักเห็นยังอาศรมบทศาลาแห่งพระยาเวสสันตะระเจ้าตนวิเศษ อันธะรงเพศเป็นระสี มีมือถือขอเกาะเกี่ยวเหนี่ยวลูกไม้แลหัวมันในวนประเทศ ขอดเกษเกล้าเป็นชฎา (เวส).
ชดช่วยช่วยเหลือ การไปช่วยการงานญาติพี่น้องเช่น ไปช่วยเกี่ยวข้าว ไปช่วยดำนา ไปช่วยหาบข้าว เรียก ชดช่วย.
ชนต่อสู้กันด้วยเขาเรียก ชน เช่น วัวควายชนกัน ช้างชนกัน อย่างว่า เหมือนบ่ทันทานช้างแองกาท้าวกว่าแลซาม ดั่งนั้นรือ จักขีนถีบช้างชนแพ้เพื่อนพังได้นั้น (ฮุ่ง).
ชมเกี้ยวพัวพัน การแสดงความพัวพัน เรียก ชมเกี้ยว อย่างว่า หอมตลบฟ้งเกษรชะช่อน ยูท่อนท้าวชมเกี้ยวกล่อมเกลียว (สังข์).
ชมจูบจูบชมดมขม่อม ด้วยความรักใคร่ชอบใจเรียก ชมจูบอย่างว่า แม้นชื่อผิดชอบแท้ควรที่กระทำตาม ขอแม่ ทำเพียรปกโทษคามคราวแล้ว แม่ก็โลมขวัญน้อยศิลป์ชัยชมจูบ เจ้าแม่ยังผู้น้อยไกลข้างขาดไปได้รือ (สังข์).
ชมช้อนสมสู่อยู่ร่วมเรียก ชมช้อน อย่างว่า พระก็ฮักเก่าไว้เปลื้องไปวางไป ยูท่างภูมีถนอมเลือกพระไมติ์นางไม้ ปุนชมช้อนภิฮมเฮียงฮ่ม ชักแทบไว้ทวงไท้แทบพระทัย (สังข์).
ชมชอบชื่นชมยินดีเรียก ชมชอบ อย่างว่า เขาก็เฮียงมือน้อมศิลป์ชัยชมชอบ พร้อมพรากหั้นเถิงน้ำตาดหลวง (สังข์).
ชมชื่นสนุก สดชื่น รื่นรมย์ อย่างว่า โสภาพพร้อมโดยดั่งอินทรีย์แปลงยามยลคือแท่งทองโลมไล้ เมื่อนั้นองค์กษัตริย์ไท้แพงเมืองชมชื่น ดีแก่สูรย์ส่องพ้นเฮียวไม้ฮุ่งมา (ฮุ่ง).
ชมชู้รักกันด้วยฐานเป็นชู้อย่างว่า ในเขตขั้นผามาดภูมิสถาน เอากันมาผ่อแลเล็งเยี้ยม ยนยนย้องยอคุณคามมาก ยาเกี่ยวใกล้ชมชู้สวากสี (สังข์).
ชมเชยชื่นชมกับความรักใคร่พอใจเรียก ชมเชย อย่างว่า ฟังยินนนตรีประดับกล่อมซอซุงไค้ ภูมีช้อนชมเชยเอื้อมอุ่น พระก็ไสยาสน์ยั้งยามน้อยหนึ่งฝัน (สังข์).
ชมดอกเที่ยวชมดอกไม้ ดอกไม้เป็นสัญลักษณ์แห่งความรัก อย่างว่า ท่อว่าปกติน้อยประสงค์ชมดวงดอก ละอองโอบแก้มสองข้างไขว่แถว เล็งช่องชั้นมุงมาศมโนฮม ปุนดาวเดียระดาษคือควงฟ้า ผานผานเพี้ยงมุณเทียรเทวราช แก้วก่อล้อมวรรณเข้มข่ายกระดิง (สังข์).
ชมพูชื่อพรรณไม้หว้าขนาดใหญ่ชนิดหนึ่ง ผลใหญ่สีแดงปนขาว มีรสหวาน ใช้กินได้ เรียก หมากหว้าชมพู อย่างว่า สีหมากหว้าชมพูหายาก สีม้อนเต้อหาได้ซู่ยาม (บ.).
ชมพูสีแดงปนขาว สีชนิดหนึ่งแดงปนขาวเรียก สีชมพู อย่างว่า แล่มแล่มลิ้นโลมปากพอหู เยียวว่าชาวแกวเขาซากเห็นหุมแท้ ลางนางเสื้อชมพูเมี้ยนหมู่ทำทุ่ยเนื้อผิวแหล้จิ่งจาว (ฮุ่ง).
ชมพูชมพูทวีป ดินแดนในประเทศอินเดียเรียก ชมพูทวีป อย่างว่า ทุกทีปพร้อมทั้งสี่แดนดิน เซ็งบุญบาทั่วไททังค้าย นับแต่อมระโคเท้าอุดรกุรกทีป บุพพะวิเทหะทีปชั้นชมพูพื้นชื่นชม (สังข์).
ชมม่วนชะมด้วยความเบิกบานสำราญใจ อย่างว่า กับทังปุริสาเชื้อแสวงชมเชยม่วนก็ไป เขาหากฮู้ชายเถ้าทั่วเมือง (สังข์) ซำลวาเมี้ยนเมือเชียงชมม่วน สาวถ่าวเค้าใยถ้อยบ่าวเจือง (ฮุ่ง).
ชมเสนห์ชะมด้วยความห่วงใยรักใคร่ชอบใจ อย่างว่า มาเหนี่ยวน้อมเชยชอบชมเสนห์ วาจาถือถืกทวงทังค้าย สนสนแก้วกินรีลงตาด น้อมพาบพร้อมถวายไท้ที่เซ็ง (สังข์).
ชมห้องขอตรวจดูในห้องนอน อย่างว่า ท้าวว่าขอชมห้องในปรางค์ด้วยซื่อ นางเอย เจ้าอย่าจงแง่เลี้ยวพานพ้องเกลียดกลัวดั่งนั้น (สังข์).
ชลธาร์น้ำ น้ำตา อย่างว่า เมื่อนั้นออระไม่หน้านางนาฏสองศรี เซ็นเซ็นชลธาร์ไหลเนตรนองรินย้อย คำแสลงท้นถือทวงแค้นคั่ง เยื้อนค่อยทูลท่านไท้ทังสอื้นหอดหิว (สังข์).
ชลธีน้ำ น้ำทะเล อย่างว่า รือจักเทียมบ่อน้ำใจใคร่เงินยางได้เด คือดั่งชลธีไหลผ่าคอนดูตื้น บาไท้ท้าวผางยังยินพี่ ลอนว่ามาฮอดพี้ภายพื้นพ่างเฮา (ฮุ่ง).
ชลเนตรน้ำตา อย่างว่า พร่างพร่างน้ำชลเนตรนองไหล กลัวตายทุกทั่วแดนดูฮ้าย นาโคเยื้อนโยมความขอโทษ เจ้าจ่งโผดข้าเถ้าทังเชื้อซู่ชุม แด่ถ้อน (สังข์) เทื่อนี้วางวอนไว้เวียนเมือเมืองเก่าชลเนตรล้างโลมหน้าอยู่เลิง (ฮุ่ง).
ชลหลวงแม่น้ำใหญ่ มหาสมุทร อย่างว่า คอยดูฟองขาวบ้าชลหลวงหลายย่าน น้ำนั้นห้าโยชน์ได้ดูกว้างกว่าไกล (สังข์) ชลหลวงล้อมระวังดูคนคั่ง บ่ฮู้กี่หมื่นชั้นชาวค้าท่องเที่ยว (สังข์).
ชลาน้ำ แม่น้ำ ทะเล อย่างว่า เหมือนดั่งนิโครธค้อมแคมท่าชลาไหล คองว่าวายวันคืนบ่เป็นไปได้ อันหนึ่งเป็นดั่งถกถอนไว้ยังหางหลกปีก ครุฑขนาดน้อมนอนค้างแค่ตม นั้นแล้ว (สังข์).
ชลีไหว้ ตัดมาจาก อัญชลี แผลงเป็น เองชุลี ชุลี ชลี ก็ว่า (ป.) อย่างว่า คอนก็เองชุลีเลยเลิกลาลงห้อง ไหไหม้ามโนพราวพับแล่น ดีท่อลมลวดไม้ดังก้องแกว่งปิว (ฮุ่ง) สวัสดีน้อมในธรรมพุทธบาท คุณพระยกใส่เกล้าชุลีล้ำยอดญาณ (สังข์).
ชเลน้ำ แม่น้ำ ทะเล อย่างว่า เหตุว่าหมองหมื่นชั้นสองภาคเพ็งเสมอ เป็นดั่งแปวชะเลไหลหลีกคอนไคได้ เมื่อนั้นความเซ็งเท้าเป็งจาลฮู้เหตุเยาวราชผู้คีงค้อมแม่เมือง (สังข์).
ช่วงรับใช้ คนรับใช้เรียก ข้าช่วงใช้ ข้าใช้ช่วง ก็ว่า คนประเภทนี้รับใช้ในกิจกี่ทุกอย่าง แม้ชีวิตก็ยอมสละ อย่างว่า แม้นว่าข้าแต่งต้นใช้ช่วงบัวระบัติก็ดี เขาก็ยินดีสุขฮ่วมบุญบาท้าว องค์ก็ปลงประทานให้นางงามคนคู่เสื้อผ้าพร้อมคำเข้มคู่คน (สังข์).
ช่วงแย่ง ชิง การแย่งชิงเอาเรียก ช่วงชิง ยาดชิง ก็ว่า อย่างว่า มันก็กลับก่ายปลิ้นเป็นไก่แสนตัว คนิงเนืองสมช่วงชิงนางได้ มหามารอุ้มเอาได้ด่วน แยงสู่พื้นกระดานดั้นดั่งลม (สังข์).
ชวดเกิน พ้น เต็ม แก่เกินไปเรียก ชวดชรา ไกลเกินไปเรียก ชวดประมาณ เต็มบริบูรณ์เรียก ชวดเพ็ง น้ำตาเต็มเบ้าตาเรียก ชวดชลธี อย่างว่า เมื่อนั้นนางคั่งแค้นขนังชวดชลธี ทนทวงแถลงค่อยทูลทังเยื้อน (สังข์).
ชวนเชื้อเชิญ ชักนำ โน้มน้าว อย่างว่า ศรีใสแก้วไปใดดั้นดุ่งวอนเอย เชิญหม่อมมาจอดยั้งดอมเอื้อยให้อุ่นใจ แด่ถ้อน (สังข์).
ช้องผมม้วนเป็นก้อนสำหรับหนุนทรงผมให้ใหญ่หรือสูงขึ้น เรียก ช้อง อย่างว่า ผมบ่หลายให้ตื่มช้อง พี่น้องบ่หลายให้ตื่มเสี่ยวตื่มเกลอ (ภาษิต).
ชอนกอดรัด การกอดรัดเรียก ชอน อย่างว่า ฝันว่าชมนางแพงกล่อมกลมเฝือฝั้น ฝันว่าชะบองนิ้วชอนคอกุมกอด หน้าต่อหน้าสองสบั้นบ่มาย (ฮุ่ง).
ช้อนเคียงคู่การนอนเคียงคู่แบบชายหนุ่มหญิงสาว เรียก นอนช้อน อย่างว่า คับคาเท้าเลยฝันแฝงพี่ ฝันว่าเฮียงฮูปง้อมนอนช้อนฮ่วมแครง (ฮุ่ง).
ชอบพอใจ ถูกใจ รักใคร่ ถุกต้อง ถูกใจ สิ่งที่รักใคร่พอใตเรียก ชอบ มัก ก็ว่า อย่างว่า เมื่อนั้นมหาเถรไหว้ราชครูคำชอบ เหมือนว่าฮู้ข่าว ด้วยโดยเจ้าเทศน์ธรรม (สังข์).
ช้อยงาม เบิกบาน สดชื่น อย่างว่า ทมทมพื้นนครคมคนคั่ง ทุกที่ข้าขุนช้อยชื่นบาน (สังข์) คำเสนหาแห่งใดดวงช้อย คอนคอนค้ำคอนคอนคึดใคร่ มัดแม่งถ้อยใจน้อยแม่งหาย (ฮุ่ง).
ช้อยง้อยเอียงจัด เอียงจัดเรียก เงี่ยงช้อยง้อย อย่างว่า ชื่อว่าโลกีย์กว้างเมืองคนมันบ่เที่ยง มันหากเงี่ยงช้อยง้อยคือค้อยตลิ่งของ ลางเทื่อศิษย์กลับได้เป็นครูสอนสั่งก็มี ลางเทื่อลูกออกก้นสอนฉ้อพ่อแม่คีง ลางเทื่อแนวเด็กน้อยสอนคนหัวด่อนก็มี (บ.).
ชะกันห้าวหาญ แข็งแรง วัยแข็งแรง เรียก วัยชะกัน ฉกรรจ์ ก็ว่า อย่างว่า เฮาจักปุนฝูงท้าวแวนชะกันคนเคร่ง สองอ่อนผู้คีงค้อมเกื่อนแพง (ฮุ่ง).
ชะควากผิวบางร่างน้อย อย่างว่า ชะควากหน้าเมียกว่าสามพัน คีงบางงามส่ำบวนบานหน้า ฝูงนี้ชาวเดียงด้าวแดนประกันคงราช เจ้าลุ่มฟ้าพลอยได้ต่างแดน (ฮุ่ง).
ชะค้อมกองทัพ กองทัพเรียก ชะค้อม อย่างว่า เสียงกือก้องกะดิงทองทวนย่างนักเนื่องแส้ชะค้อมคืนสู่นครหลวง (ฮุ่ง) ชะพาดตั้งขันหมากทะไลคำ บาคราญเตินแต่งแคเพ็งน้ำ ลุงก็ยำแยงใช้สองนายเชิญช่วย เฮาจักปล้ำชะค้อมไปต้องต่อทาน (ฮุ่ง).
ชะแควกสวย งาม อย่างว่า ชะแควกเนื้ออั้วค่าประนมถวาย โฉมเฉลาชวนแม่เมืองธรรมเหง้า (ฮุ่ง).
ชะช่อนสะอาด สดใส รูปร่างที่สดใสเรียก ชะช่อน อย่างว่า ชะช่อนหน้าเจ้ายี่ฮับพร ประนมวันทาใส่หัวหุมอ้าง เมื่อนั้นภูธรไท้จอมเมืองคึดคั่ง แม่อยู่ห้องโฮงกว้างค่อยคลำ แด่เนอ (ฮุ่ง).
ชะชื่นสดชื่น แจ่มใส หน้าตาที่แจ่มใสสดชื่น เรียก ชะชื่น อย่างว่า ชะชื่นพุ้นเกวียนแก่แถนลอ ทังเลิงเล็มมาดแถนหลายท้าว อันนี้พอแหนให้ผลควรฮู้ฮ่าง อันแต่พลท่านเว้าลือล้ำเอนกนอง (ฮุ่ง).
ชะดันผลักให้เคลื่อนไป เช่น ผลักประตู เรียก ชะดัน ดัน ซุก ก็ว่า อย่างว่า พลพวกพร้อมพลายล่วงดงดอน ชะดันแพนมากมวลเมือหน้า (ฮุ่ง).
ชะดาบฟันด้วยดาบ อย่างว่า เถิงว่าอาโปน้ำเป็นพลภายเพื่อนก็ดี เฮาจักชะดาบฆ้าเขาง้องึดมือ (ฮุ่ง).
ชะเด็นกระเด็น อย่างว่า เป็นดั่งคอยหงษ์แล้วคอยกาการต่าง คือคู่แฮ้งกินชิ้นซากชะเด็น (ฮุ่ง).
ชะตาวันเดือนปีเกิด เรียก ดวงชะตา ชาตา ก็ว่า อย่างว่า เมื่อนั้นหมอเมืองผู้เคยทวยทูลราช นบพระเจ้าลุ่มฟ้าปุนตั้งเลขเลียน ก็จิ่งเอาชาตาไท้เทวีทังแปด มาบวกตั้งคูณเข้าใส่สม (สังข์).
ชะนอนที่นอนเรียก ชะนอน อย่างว่า บาคราญตายที่ชะนอนตาค้าง (ขูลู).
ชะนีชื่อสัตว์ป่าจำพวกหนึ่งคล้ายค่างแต่ไม่มีหาง แขนหรือขาหน้ายาวกว่าขาหลัง ขนเป็นปุย มีหลายชนิด เรียก ชะนี อย่างว่า หลิงดูทุกขอกห้วยเฮืองเฮื่อทองหลาง พุ้นเยอ ฮมฮมเสียงชะนีฮ่ายปาวปีนไม้ (ฮุ่ง).
ชะเนงเครื่องดนตรีประเภทดีดชนิดหนึ่ง อย่างว่า เหนือหัวได้ชะเนงเตาะขาด อามาตย์พร้อมฝูงเหง้าลวาดตาม (ฮุ่ง).
ชะไนปี่เขาควายที่เจาะปลายเขา ใช้ลิ้นแคนเป็นเสียง พวกควาญช้างใช้เป่าเวลาไปคล้องช้างและเป่าในเวลากลับจากคล้องช้าง อย่างว่า ว่อนว่อนก้องควาญเป่าชะไนเนือง เซ็นเซ็นเสียงชะนีฮ่ายฮาวปีนถ้ำ ชะลอนช้างพังพลายย้ายย่าง มยุรราชซ้ำเสียงห้าวเฮ่งวอน (ฮุ่ง).
ชะบองสวย งาม อย่างว่า เมี้ยนอย่าเข้าทุกที่เทลง โฉมพราวเนาแท่นทองลายต้อง ชะบองเนื้อขาวพองอั้วค่า เมี้ยนสั่งถ้อยแถมพร้อมตื่มกลอน (ฮุ่ง).
ชะบองนางงาม อย่างว่า ชะบองหน้าแองกาหุมมาก ฝูงเผ่าชั้นชมพร้อมชื่นงัน (ฮุ่ง).
ชะบุสวย งาม ลักษณะที่สวยงามเรียก ชะบุ จุบุ ก็ว่า อย่างว่า ต่างต่างเนื้อเอื้อยมุ่งอามกาน ชะบุคีงงามแข่งเขียนขาวแจ้ง (ฮุ่ง) เจ้าผู้จุบุหน้าจันทร์เพ็งสุดแจ่ม บาดว่ายัวรยาตรย้ายใจอ้ายชิขาดดอม (กลอน).
ชะพั่งพรั่งพร้อม อย่างว่า ชะพั่งล้นโฮงกว้างชื่นงัน (ฮุ่ง).
ชะพากสะพรั่ง อย่างว่า ฝูงครัวย้ายชามลายเลียนแจก ชะพากพร้อมฝูงเหง้าแต่งตอม (ฮุ่ง).
ชะพาบพร้อมพรั่ง อย่างว่า ชะพาบพร้อมนบนาถชุลีกร เฮาจักคลาเชียงทองสั่งสูวันนี้ บุญมีขึ้นแทนเมืองท้าวกว่า บ่ฮู้กี่ส่ำช้างงาค้อมอยู่ถุน (ฮุ่ง).
ชะพึบพรักพร้อม อย่างว่า ชะพึบพร้อมคุชสิงห์ฉันย่าง บางเคี่ยนย้ายดูดั่งกินรอน (ฮุ่ง).
ชะย่าวซีด เผือด อย่างว่า เมือนั้นชะย่าวหน้านางนาฏทังสอง ฮมนังคึดอ่าวเถิงพงศ์เชื้อ กูนี้มีใช่ชาวแดนด้าวพงศ์พันธุ์พวกอื่นจริงดาย เป็นเพื่อปิตุเรสเจ้าใจบ้าเบิกหนี (สังข์).
ชะลมเต็ม อย่างว่า ทุกตาบกล้วยปลีป่งเทียมผลู มาลาเลียนหมื่นถันแถวถ้อง ชะลมด้าวตีนภูชายช่อ บางฮ่วงบ้างบานพร้อมจ่อจี (ฮุ่ง).
ชะล่วนสะพรั่ง อย่างว่า ชะล่วนทั้งปะคือแห่มหมายชุม แต่นั้นผานผานชาวปะกันหลั่งไหลเป็นถ้อง (ฮุ่ง).
ชะล่างล้วน อย่างว่า ชะล่างล้วนโยเธศฝูงหาญ ขานอาวถวินนอกในตามเจ้า ทุกนายพร้อมขุนกวนแล้วอย่า เมี้ยนหมู่เข้าเทแล้วพ่องลง (ฮุ่ง).
ชะเลทะเล สมุทร อย่างว่า เป็นดั่งชายหนึ่งป้านแปวน้ำแม่ชะเล (สังข์) หวังจักขนสัตว์ข้ามชะเลหลวงให้ม้มฝั่ง ข้วมโอฆกว้างยิพพานพุ้นบ่อนเกษิม (เวส-กลอน).
ชะแลบละเอียด อ่อน อย่างว่า ชะแลบเนื้อเกลี้ยงกล่อมกันหลับ ดีแก่ฮองฮองเดือนเฮื่อเฮืองในฟ้า หลิงเห็นยับยับเหลื้อมดาราแฝงพ่าง หมอกอ่อนกลั้วในฟ้าฮุ่งจวน (ฮุ่ง).
ช้านาน ไม่เร็ว ไม่ไว การทำโดยอาการเชื่องช้า เรียก ช้า อย่างว่า ช้าเป็นการนานเป็นคุณ (ภาษิต).
ช้างน้าวปลงพิษ ชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ต้นช้างน้าว.
ชาตะเกิด (ป.).
ชามพูนุททองคำเนื้อบริสุทธิ์.
ชุดเครื่องจุดกั้นริ้นหรือยุงในเวลาดำนา การดำนาในสมัยโบราณจะประสบกับริ้นหรือยุงกัด ต้องใช้กล้าแห้งหรือฟางถักเป็นเส้นจุดไฟวางไว้หรือคาดไว้ที่สะเอว กันมิให้ยุงหรือริ้นกัด เรียกสิ่งที่กันยุงหรือริ้นนี้ว่า ชุด.
ชุ่มอึนเปียกชุ่ม ชื้นแฉะ ผ้าที่เปียกถึงตากก็ชุ่มอยู่เรียก ผ้าชุ่มอึน อย่างว่า ผายแครงปั้นผืนอึนเอาตาก แล้วแต่งตุ้มหอมให้ดูดนม (สังข์) ทวายมือเช้ดชุ่มสะใบปุนปั้น (กา).
ไชเจาะ สับ เช่น แมลงภู่เจาะดอกไม้เรียก ไช อย่างว่า ภุมราไชสาบละอองอายเอ้า (สังข์).
ไชโยคำเปล่งเสียงแสดงความดีใจในการที่ได้ชัยชนะ.