พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ช"

คำศัพท์อีสานความหมาย
ชมชื่นพลอยยินดีด้วย
ชาติเชื้อชาติเกิด
ซังเกลียด ชัง
ชี้กาชื่อไม้เถาชนิดหนึ่ง มีผลกลม เลาสุกมีสีแดง รสขมจัด กาชอบกิน ใช้ทำยาได้ เรียก ต้นหมากขี้กา.
ชี้ไก่เดือนนกมูลไถ ชื่อนกชนิดหนึ่งชอบกินไส้เดือนเป็นอาหาร เรียก นกขี้ไก่เดือน นกขี้กะเดือน นกขี้กะดักกะเดือนก็ว่า.
ชฎาผมที่เกล้าเป็นมวยสูงขึ้นเรียก ชฎา อย่างว่า ท่านหากจักเห็นยังอาศรมบทศาลาแห่งพระยาเวสสันตะระเจ้าตนวิเศษ อันธะรงเพศเป็นระสี มีมือถือขอเกาะเกี่ยวเหนี่ยวลูกไม้แลหัวมันในวนประเทศ ขอดเกษเกล้าเป็นชฎา (เวส).
ชนต่อสู้กันด้วยเขาเรียก ชน เช่น วัวควายชนกัน ช้างชนกัน อย่างว่า เหมือนบ่ทันทานช้างแองกาท้าวกว่าแลซาม ดั่งนั้นรือ จักขีนถีบช้างชนแพ้เพื่อนพังได้นั้น (ฮุ่ง).
ชมจูบจูบชมดมขม่อม ด้วยความรักใคร่ชอบใจเรียก ชมจูบอย่างว่า แม้นชื่อผิดชอบแท้ควรที่กระทำตาม ขอแม่ ทำเพียรปกโทษคามคราวแล้ว แม่ก็โลมขวัญน้อยศิลป์ชัยชมจูบ เจ้าแม่ยังผู้น้อยไกลข้างขาดไปได้รือ (สังข์).
ชมช้อนสมสู่อยู่ร่วมเรียก ชมช้อน อย่างว่า พระก็ฮักเก่าไว้เปลื้องไปวางไป ยูท่างภูมีถนอมเลือกพระไมติ์นางไม้ ปุนชมช้อนภิฮมเฮียงฮ่ม ชักแทบไว้ทวงไท้แทบพระทัย (สังข์).
ชมชอบชื่นชมยินดีเรียก ชมชอบ อย่างว่า เขาก็เฮียงมือน้อมศิลป์ชัยชมชอบ พร้อมพรากหั้นเถิงน้ำตาดหลวง (สังข์).
ชมชื่นสนุก สดชื่น รื่นรมย์ อย่างว่า โสภาพพร้อมโดยดั่งอินทรีย์แปลงยามยลคือแท่งทองโลมไล้ เมื่อนั้นองค์กษัตริย์ไท้แพงเมืองชมชื่น ดีแก่สูรย์ส่องพ้นเฮียวไม้ฮุ่งมา (ฮุ่ง).
ชมชู้รักกันด้วยฐานเป็นชู้อย่างว่า ในเขตขั้นผามาดภูมิสถาน เอากันมาผ่อแลเล็งเยี้ยม ยนยนย้องยอคุณคามมาก ยาเกี่ยวใกล้ชมชู้สวากสี (สังข์).
ชมดอกเที่ยวชมดอกไม้ ดอกไม้เป็นสัญลักษณ์แห่งความรัก อย่างว่า ท่อว่าปกติน้อยประสงค์ชมดวงดอก ละอองโอบแก้มสองข้างไขว่แถว เล็งช่องชั้นมุงมาศมโนฮม ปุนดาวเดียระดาษคือควงฟ้า ผานผานเพี้ยงมุณเทียรเทวราช แก้วก่อล้อมวรรณเข้มข่ายกระดิง (สังข์).
ชมพูชื่อพรรณไม้หว้าขนาดใหญ่ชนิดหนึ่ง ผลใหญ่สีแดงปนขาว มีรสหวาน ใช้กินได้ เรียก หมากหว้าชมพู อย่างว่า สีหมากหว้าชมพูหายาก สีม้อนเต้อหาได้ซู่ยาม (บ.).
ชมพูสีแดงปนขาว สีชนิดหนึ่งแดงปนขาวเรียก สีชมพู อย่างว่า แล่มแล่มลิ้นโลมปากพอหู เยียวว่าชาวแกวเขาซากเห็นหุมแท้ ลางนางเสื้อชมพูเมี้ยนหมู่ทำทุ่ยเนื้อผิวแหล้จิ่งจาว (ฮุ่ง).
ชมม่วนชะมด้วยความเบิกบานสำราญใจ อย่างว่า กับทังปุริสาเชื้อแสวงชมเชยม่วนก็ไป เขาหากฮู้ชายเถ้าทั่วเมือง (สังข์) ซำลวาเมี้ยนเมือเชียงชมม่วน สาวถ่าวเค้าใยถ้อยบ่าวเจือง (ฮุ่ง).
ชมห้องขอตรวจดูในห้องนอน อย่างว่า ท้าวว่าขอชมห้องในปรางค์ด้วยซื่อ นางเอย เจ้าอย่าจงแง่เลี้ยวพานพ้องเกลียดกลัวดั่งนั้น (สังข์).
ชลีไหว้ ตัดมาจาก อัญชลี แผลงเป็น เองชุลี ชุลี ชลี ก็ว่า (ป.) อย่างว่า คอนก็เองชุลีเลยเลิกลาลงห้อง ไหไหม้ามโนพราวพับแล่น ดีท่อลมลวดไม้ดังก้องแกว่งปิว (ฮุ่ง) สวัสดีน้อมในธรรมพุทธบาท คุณพระยกใส่เกล้าชุลีล้ำยอดญาณ (สังข์).
ชะค้อมกองทัพ กองทัพเรียก ชะค้อม อย่างว่า เสียงกือก้องกะดิงทองทวนย่างนักเนื่องแส้ชะค้อมคืนสู่นครหลวง (ฮุ่ง) ชะพาดตั้งขันหมากทะไลคำ บาคราญเตินแต่งแคเพ็งน้ำ ลุงก็ยำแยงใช้สองนายเชิญช่วย เฮาจักปล้ำชะค้อมไปต้องต่อทาน (ฮุ่ง).
ชะช่อนสะอาด สดใส รูปร่างที่สดใสเรียก ชะช่อน อย่างว่า ชะช่อนหน้าเจ้ายี่ฮับพร ประนมวันทาใส่หัวหุมอ้าง เมื่อนั้นภูธรไท้จอมเมืองคึดคั่ง แม่อยู่ห้องโฮงกว้างค่อยคลำ แด่เนอ (ฮุ่ง).
ชะชื่นสดชื่น แจ่มใส หน้าตาที่แจ่มใสสดชื่น เรียก ชะชื่น อย่างว่า ชะชื่นพุ้นเกวียนแก่แถนลอ ทังเลิงเล็มมาดแถนหลายท้าว อันนี้พอแหนให้ผลควรฮู้ฮ่าง อันแต่พลท่านเว้าลือล้ำเอนกนอง (ฮุ่ง).
ชะดันผลักให้เคลื่อนไป เช่น ผลักประตู เรียก ชะดัน ดัน ซุก ก็ว่า อย่างว่า พลพวกพร้อมพลายล่วงดงดอน ชะดันแพนมากมวลเมือหน้า (ฮุ่ง).
ชะดาบฟันด้วยดาบ อย่างว่า เถิงว่าอาโปน้ำเป็นพลภายเพื่อนก็ดี เฮาจักชะดาบฆ้าเขาง้องึดมือ (ฮุ่ง).
ชะตาวันเดือนปีเกิด เรียก ดวงชะตา ชาตา ก็ว่า อย่างว่า เมื่อนั้นหมอเมืองผู้เคยทวยทูลราช นบพระเจ้าลุ่มฟ้าปุนตั้งเลขเลียน ก็จิ่งเอาชาตาไท้เทวีทังแปด มาบวกตั้งคูณเข้าใส่สม (สังข์).
ชะนอนที่นอนเรียก ชะนอน อย่างว่า บาคราญตายที่ชะนอนตาค้าง (ขูลู).
ชะนีชื่อสัตว์ป่าจำพวกหนึ่งคล้ายค่างแต่ไม่มีหาง แขนหรือขาหน้ายาวกว่าขาหลัง ขนเป็นปุย มีหลายชนิด เรียก ชะนี อย่างว่า หลิงดูทุกขอกห้วยเฮืองเฮื่อทองหลาง พุ้นเยอ ฮมฮมเสียงชะนีฮ่ายปาวปีนไม้ (ฮุ่ง).
ชะบองสวย งาม อย่างว่า เมี้ยนอย่าเข้าทุกที่เทลง โฉมพราวเนาแท่นทองลายต้อง ชะบองเนื้อขาวพองอั้วค่า เมี้ยนสั่งถ้อยแถมพร้อมตื่มกลอน (ฮุ่ง).
ชะบองนางงาม อย่างว่า ชะบองหน้าแองกาหุมมาก ฝูงเผ่าชั้นชมพร้อมชื่นงัน (ฮุ่ง).
ชะบุสวย งาม ลักษณะที่สวยงามเรียก ชะบุ จุบุ ก็ว่า อย่างว่า ต่างต่างเนื้อเอื้อยมุ่งอามกาน ชะบุคีงงามแข่งเขียนขาวแจ้ง (ฮุ่ง) เจ้าผู้จุบุหน้าจันทร์เพ็งสุดแจ่ม บาดว่ายัวรยาตรย้ายใจอ้ายชิขาดดอม (กลอน).
ชะพั่งพรั่งพร้อม อย่างว่า ชะพั่งล้นโฮงกว้างชื่นงัน (ฮุ่ง).
ชะพาบพร้อมพรั่ง อย่างว่า ชะพาบพร้อมนบนาถชุลีกร เฮาจักคลาเชียงทองสั่งสูวันนี้ บุญมีขึ้นแทนเมืองท้าวกว่า บ่ฮู้กี่ส่ำช้างงาค้อมอยู่ถุน (ฮุ่ง).
ชะลมเต็ม อย่างว่า ทุกตาบกล้วยปลีป่งเทียมผลู มาลาเลียนหมื่นถันแถวถ้อง ชะลมด้าวตีนภูชายช่อ บางฮ่วงบ้างบานพร้อมจ่อจี (ฮุ่ง).
ช้านาน ไม่เร็ว ไม่ไว การทำโดยอาการเชื่องช้า เรียก ช้า อย่างว่า ช้าเป็นการนานเป็นคุณ (ภาษิต).
ช้างน้าวปลงพิษ ชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ต้นช้างน้าว.
ชาตะเกิด (ป.).
ชามพูนุททองคำเนื้อบริสุทธิ์.
ชุดเครื่องจุดกั้นริ้นหรือยุงในเวลาดำนา การดำนาในสมัยโบราณจะประสบกับริ้นหรือยุงกัด ต้องใช้กล้าแห้งหรือฟางถักเป็นเส้นจุดไฟวางไว้หรือคาดไว้ที่สะเอว กันมิให้ยุงหรือริ้นกัด เรียกสิ่งที่กันยุงหรือริ้นนี้ว่า ชุด.
ชุ่มอึนเปียกชุ่ม ชื้นแฉะ ผ้าที่เปียกถึงตากก็ชุ่มอยู่เรียก ผ้าชุ่มอึน อย่างว่า ผายแครงปั้นผืนอึนเอาตาก แล้วแต่งตุ้มหอมให้ดูดนม (สังข์) ทวายมือเช้ดชุ่มสะใบปุนปั้น (กา).
ไชเจาะ สับ เช่น แมลงภู่เจาะดอกไม้เรียก ไช อย่างว่า ภุมราไชสาบละอองอายเอ้า (สังข์).
ไชโยคำเปล่งเสียงแสดงความดีใจในการที่ได้ชัยชนะ.