พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ซ"

คำศัพท์อีสานความหมาย
ซู้ดผลัก,ดัน,เลื่อน
ซ็อกง็อกอาการของคนนั่งแบบซึมเศร้า, นั่งคอตก อาการที่งูตัวเล็กๆ ชูคอขึ้นเรียก คอซ็อกง็อก
ไซดักปลาไหลเครื่องมือดักปลาไหล มีลักษณะคล้ายแจกัน มีไส้ในสำหรับใส่เหยื่อทำจากไม้ไผ่สานมีรูปร่างสวยงาม ใช้สำหรับดักปลาไหลโดยเฉพาะ กู้อีจู้, สุ่มดักปลาไหล, ตุ้มใส่ปลาไหล, อีจู้, ลัน ก็เรียก
ซู่มื้อทุกวัน
ซิ่นผ้าสิ้น
ซวนเซเซล้มไปนิดๆ
ซง (นั่ง)นั่งเหงา
ซอกหาค้นหา , แสวงหา
ซอดทะลุ
ซอยช่วย
ซาวยี่สิบ
ซี้นเนื้อ
ซือๆเฉยๆ
ซู่คนทุกๆคน
ซา (ลือ)เล่าลือไปทุกแห่ง ,ลือ,ข่าวลือ
ซิกินจะกิน
ซอนกาบกาบดอกไม้ซ้อนกันขึ้น
ซูนกันถูกตัวกัน
ซูลูขึ้นโผล่ขึ้นไปเห็น
ซื่อคนตรง
ซื่อๆ (เว้า)พูดตรงๆ
ซ้ำทำอีก
ซวดบ่คืนช่างไม่คืนมา
ซูเซิงทุกอย่าง
ซ้อนนอนด้วยกัน
โซนแซวเอะอะ,เสียงดัง
ซ่าช้า
ซั่นแหล่วนั่นไงว่าแล้ว
ซะซายกระจัดกระจาย
ซุมเข่าแลงสังค์สรรค์มื้อเย็น
ซุก้นทะลุ
เซือเชื่อ
ซอมใจตรอมใจ
เซาจุ๊ดปุ๊ดหยุดทันที,หายทันควัน
ซอยแนช่วยด้วย
แซวซะเสียงดัง,อึกกะทึก คึกโครม,มีมากมาย มีทั่วไป
ซุมแซวรื่นเริง,สังสรรค์
เซลำน้ำที่มีขนาดใหญ่กว่าห้วย
ซกงกอาการที่ยกขึ้นสูงเรียก ซกงก
ซวนโซ้ตรวนและโซ่ อย่างว่า สูจ่งแก้ซวนโซ้จากมัน (หน้าผาก).
ซวยกรวย ใบตองกล้วยหรือกระดาษที่ทำให้ปากกว้าง ก้นแหลม สำหรับเหน็บเครื่องสักการะ มีดอกไม้ธูปเทียนเรียก ซวย หรือใบตองกล้วยที่มีรูปเช่นนั้นสำหรับสวมนิ้วมือของนักฟ้อนรำเรียก ซวย อย่างว่า นิ้วแลบเล้มประเหียลสวดซวยคำ (สังข์).
ซวยลวยสิ่งของที่มีลักษณะสวยงามมองดูสง่าผ่าเผย เรียก สวยลวย อย่างว่า เวียงจันทน์เศร้าสาวเอยอย่าฟ้าวว่า ป่าไม้ยังสวยลวย ป่ากล้วยยังซ้ายล้าย ซิไปเศร้าบ่อนใด (กลอน).
ซว่าซว่าเสียงหัวเราะ อย่างว่า ซว่าซว่าก้องทุกที่มะฮามขวาง ฮมฮมชาวเชียงเครือกล่าวหัวหุมย้อง นางใยสร้อยเสียงหวานขับข่วง เขาก็พมปี่พร้อมหลายถ้องกล่อมเสียง (ฮุ่ง).
ซว่าซว่าเสียงร้อง เสียงโห่ร้อง อย่างว่า เมื่อนั้นทุกที่หม้อมเหมือนดั่งคนตาย ก็บ่มีใผขันขาดเล็วโดยได้ ท่อแต่นาโคฮ้องฮมเสียงซว่าซว่า เทื่อนี้เสียท่อนท้าวกูข้อนขาดจริงแลนอ (สังข์).
ซว่าซว่าเสียงเซ็งแซ่ เสียงพูดจากัน อย่างว่า ซว่าซว่าพร้อมสมณาสเฮืองธรรม แปลฎีกากล่าวไขขานแจ้ง วันแลงเหลื้อมลงฟังธรรมเทศน์ พ่อพระเจ้าติ้วสร้อยใจแจ้งจอดบุญ (สังข์).
ซวาดซวาดเสียงน้ำสรง เสียงน้ำไหล อย่างว่า ซวาดซวาดน้ำล้นเลือกไหงาม ปุนเสียงเถิงเผ่าผีฝูงเชื้อ คุณหลานม้างสมครามคราวใหญ่ ปางนี้ เศิกทุ่มเฮื้อเชียงล้านล่วงลุงท่านพุ้น (ฮุ่ง).
ซวาดซวาดเสียงช้างม้าเดิน อย่างว่า ซวาดซวาดช้างย้องย่างแกมลวา ชาวบนกวนสั่งสาวเสียงฮ้อง เททวงฮ้อนฮมกระหายแสนสวาท เจ้าจากน้องอวนน้องจากเฮียม (ฮุ่ง).
ซวาดซวาดเสียงกระดิ่งหรือหิ่งห้อดัง อย่างว่า หลิงดูซวาดซวาดม้าวิ่งแล่นซำเพียง (ผาแดง) ซวาดซวาดม้าเฮืองแค่มดาวคำ (สังข์).
ซว่านไหลริน น้ำตาไหลริน เรียก ซว่านไหล เสียใจเรียก ซว่านใจ อย่างว่า ย่องย่องเนื้ออู่แก้วแปงพี่เพิงตอม ชลทาลงซว่านไหลเหลือย้อย ตูจักขอวอนไท้ทวนยอมคำเคียดปางนี้ เซ็งซึ่มเจ้าลุ่มฟ้ากลอยถ้อยกล่าวแข็ง (ฮุ่ง).
ซ้อนทับกัน เอาของวางทับกันเรียก ซ้อนกัน ชายหญิงที่เป็นคู่เคียงกันเรียก ซ้อนคู่ อย่างว่า คันน้องมีสองซ้อนขอพรอนุญาต บาปให้ได้แก่น้องบุญนั้นชิส่งคืน (ผญา).
ซอนลอนดูทางหางตา เรียก เฮ็ดตาซอนลอน.
ซอมช่อ ช่อใบเรียก ซอมใบ ช่อดอกเรียก ซอมดอก ช่อผลเรียก ซอมหน่วย.
ซอมสังเกต พิจารณา จับตาดู การพิจารณาดูเรียก ซอม อย่างว่า กินแกงให้เจ้าซอมดูก้างคาคอชิจิ้มยาก คันดูกหมูไปอยู่ค้างกินน้ำชิบ่ลง (กลอน) มันก็ซอมเชิงเห็นซู่อันผายเผี้ยน (กา).
ซ่อมสถานที่เก็บข้าวเปลือก ใช้ไม้ไผ่สานเป็นวงกลม เก็บข้าวเปลือกไว้ได้นาน ถ้าใช้มัดฟางเป็นตับวางเป็นวงกลม เหมาะสำหรับเก็บข้าวเปลือกชั่วคราว.
ซ้อมตำข้าวเปลือกให้เป็นข้าวสารครั้งแรกเรียก ตำ ครั้งที่สองเรียก ต่าว ครั้งที่สามเรียก ซ้อม เมื่อซ้อมแล้วจึงจะหุงหรือนึ่งกินได้ อย่างว่า ครกบ่มีสากซ้อม ตำได้เข้าบ่ขาว (บ.).
ซ้อมฝึกให้ชำนาญ การฝึกให้ชำนาญเรียก ซ้อม เช่น นักมวยฝึกมวยเรียก ซ้อมมวย นักเทศน์ฝึกเทศน์เรียก ซ้อมเทศน์ หมอลำฝึกลำเรียก ซ้อมลำ.
ซอมซ่ออาการหดห่อไม่ผึ่งผาย เรียก ซอมซ่อ อย่างว่า ซอมซ่อเถ้าคางบ้ำดากแงน (บ.).
ซอมลอมเห็นดีเห็นงามไปตามเขา เข้าในลักษณะที่ว่า หอยนำคราด บาตรรนำเจ้าหัว เรียก คนซอมลอม.
ซ้อม้ออาการนั่งติดอยู่กับที่ จะลุกก็ไม่ขึ้น เรียก นั่งซ้อม้อ ค้อม้อ จ้อก้อ ก็ว่า.
ซอยทางเล็กที่แยกออกจากทางใหญ่เรียก ทางวอย.
ซอยหั่น หั่นใบยาเรียก ซอยยา หั่นใบชาเรียก ซอยซา หั่นผักบั่วเรียก ซอยผักบั่ว เลื่อยไม้เรียก ซอยแป้น.
ซ่อยทำ ส่งเสริม ช่วย การช่วยเหลือด้วยกำลังกายกำลังใจ เรียก ซ่อย อย่างว่า ตกหมู่ขุนซ่อยขุนเกือม้า ตกหมู่ข้าซ่อยข้าพายโซน ตกหมู่โจรซ่อยหามไหเหล้า (ภาษิต).
ซ้อยทีหลัง สุดท้าย อย่างว่า บัดนี้ข้าจักปุนแต่งตั้งไขชาตก์แปลธรรม ก่อนแล้ว เป็นที่ยูแยงเถิงพร่ำเพ็งภายซ้อย จตุโลกาล้ำไอศวรแสนทีป กับทังครุฑนาคเหน้านางท้าวเทพคุณ (สังข์).
ซ้อยขาวผ่อง อย่างว่า กกก่องแก้มปรางซ้อยชอบตู ยามเมื่อพิเศษแย้มเยาวราชหุมหัว ฮ่อนั้น ขวัญเฮียมโฮมเฮียกตอมเต็มเนื้อ (ผาแดง).
ซ้อยไพเราะ อ่อนหวาน อย่างว่า นางก็พลางภูมีว่าลืมยังซ้อง ขอหลานแก้วคืนเมือสามเล่า นางก็ฮ้องฮ่ำไห้เสียงซ้อยสั่งผัว (สังข์) ทุกปากช้างรินสิ่งงัวควาย ผีก็ดาปุนปองคู่เคยเทียมท้าวแลลูก เจ้าแม่ปีปายสร้างแสนนาหอมไพร่ นั้นเนอ ใจอ่อนน้าวกล่าวข้อแขซ้อยซู่อัน (ฮุ่ง).
ซ้อยง้อยเอียงมาก อย่างว่า ชื่อว่าโลกีย์กว้างเมืองคนมันบ่เที่ยง มีแต่เงี่ยงซ้อยง้อยคือค้อยตลิ่งของ (กลอน).
ซ้อยม้อยอาการของคนเมื่อยล้ำ นอนนิ่งเรียก เมื่อยซ้อยม้อย.
ซ้อยล้อยอาการที่สิ่งของเรียงเป็นระเบียบเรียก ซ้อยล้อย เช่น นังเฮียงกันซ้อยล้อย นอนเฮียงกันซ้อยล้อย เหยียดขาไปทางเดียวกันซ้อยล้อย.
ซอลอมุงดู เฝ้าดู เช่น เมื่อเกิดไฟไหม้วิ่งไปมุงดู เรียก ยืนซอลอ ยืนออ ก็ว่า.
ซ่อล่อมุงดู เฝ้าดูโดยไม่ช่วยเหลืออะไรเรียก ยืนซ่อล่อ ยืนซ่อล่อแซ่แล่ ก็ว่า.
ซะกระจาย เช่น วางสิ่งของไม่เป็นระเบียบเรียก วางซะ ซะซาย ซะซายยายยัง ก็ว่า.
ซะคองชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง ใบคล้ายใบพุทรา ใบไม่มีขน ลำต้นและกิ่งมีหนาม มีกาบแข็ง เรียก หนามซะคอง หนามคอม ก็ว่า.
ซะคองหินชนิดหนึ่งอยู่ตามชายน้ำที่ไหลเชี่ยว ลักษณะกลมเหมือนผลซะคอง เรียก หีนซะคอง อย่างว่า บ่แม่นแนวทรายผงแฮ่ซะคองแคมน้ำ (บ.).
ซะงะอาการนั่งถ่างขาของผู้ใหญ่ เรียก นั่งซะงะ ถ้าเด็กเรียก นั่งซะแงะ.
ซะง้าปีมะเมีย ปีมะเมียโบราณเรียก ปีซะง้า.
ซะง้าชื่อเห็ดชนิดหนึ่ง ดอกใหญ่หลังดำ กินไม่ได้ เรียก เห็ดซะง้า อย่างว่า เห็ดซะง้าดอกใหญ่หลังดำ มันเคยทำคนตายหลายเทื่อ ใผบ่เชื่อให้ลองชิมดู (บ.).
ซะงาบอาการหายใจยาว เหมือนปลาเมาน้ำเพราะถูกคนกวนให้ขุ่น เรียก หันใจซะงาบ งาบงาบ ซะงาบซะเงย ก็ว่า.
ซะซ่อนงาม สดใส คนที่มีรูปร่างหน้าตาสดใสเรียก ซะซ่อน อย่างว่า ดูราชายฮามดั้นแดนใดมาฮอด เฮานี้ ซะซ่อนหน้าขาวแจ้งส่องใส (สังข์).
ซะซะอาการที่น้ำไหลเป็นหยดๆ เรียก ไหลซะซะ เช่น เลือดไหลซะวะ เหื่อไหลซะซะ.
ซะซายกระจัดกระจาย อย่างว่า ฝันคืนนี้ฝันว่าไฟลามไหม้กอกยาพันเถิงปาก เฮียนก็คากแก่งแก้ กอกยาฟ้งซะซาย (ผญา).
ซะบูไม้คานที่ทำด้วยไม้แก่น สำหรับหาบข้าวเป็นกระสอบ หรือหาบสิ่งของไปขายที่ไกล เรียก ไม้คานซะบู.
ซะบูปืน ปืนโบราณเรียก ซะบู อย่างว่า ฟังยินเสียงซะบูก้องเภนีเตินป่าว พุ้นเยอ (ขูลู).
ซะพาดสะพรั่ง พรั่งพร้อม อย่างว่า สะพาดพร้อมเถิงที่เตินขวาง ดากันปลงเงินคำค่าแสนสมแก้ว (ฮุ่ง).
ซะพุมพร้อมพรั่ง อย่างว่า ซะพุมพร้อมต้นต่ำตีนจำก็มี เอ็งชัญเขียวแข่งนิลนางย้อม ดำดวนดั้วดวงหอมล้นที่ ก็มี ยามเมื่อลมแกว่งเปื้อง ไกวค้อมกลิ่นหอม (ฮุ่ง).
ซะเพิกสะพรั่ง อย่างว่า ซะเพิกพร้อมฝูงไพร่เงินยาง แองคอนกลอยกล่าวพวงขาพ้น ฮมฮมเมี้ยนปุนทางไทแขก ข้าท่านท้าวธรรม์ต้นแต่งตอม (ฮุ่ง).
ซะเพือกงาม สดใส ต้นไม้ที่ขึ้นสูงเรียงรายงามสดใสเรียก ซะเพือก เจือกเพือก ก็ว่า.
ซะมาบฟ้าแลบ เช่น เมื่อฝนจะตก จะเกิดฟ้าร้องและฟ้าแลบแปบปาบ เรียก ฟ้าซะมาบ ฟ้าแมบ ฟ้าแลบ ก็ว่า อย่างว่า ฟ้าซะมาบเหลื้อมฝนล้นหลั่งลง (กา).
ซะเรจรจัด ซัดเซพเนจร ผู้ที่ไม่มีที่พักพิงอิงแอบ เป็นคนเกกมะเหรกเกเร เรียก ชายซะเร อย่างว่า ดูราผู้ชายซะเรเดินเทศ เจ้าโลกกว้างซิเดินดั้นดุงใด (กา).
ซะลาบตั้งเรียงราย เป็นแถวแนว ต้นไม้ที่เรียงราย มองดูมากมายก่ายกอง เรียก ซะลาบ ซาบลาบ ก็ว่า อย่างว่า ซะลาบพร้อมสุภราชทัวระพี ยนยนประดับหลั่งไปเป็นถ้อง แต่นั้นดูจวนย้ายภูมีเสด็จยาตร กองลูกท้าวแดงเหลื้อมหลั่งไป (ฮุ่ง).
ซะล้ายเรียงราย ต้นไม้ที่ขึ้นเรียงรายแลดูสวยงาม เรียก เลียนซะล้าย หรือเสื่อที่ปูเรียงกันแลดูสวยงาม เรียก เลียนซะล้าย อย่างว่า เขาก็ปูลวดพื้นเลียนซะล้ายลวดลาย (กา).
ซะเลทะเล, มหาสมุทร แม่น้ำใหญ่หรือมหาสมุทร คนโบราณเรียก ซะเล อย่างว่า มีแต่คอยแซ่น้ำจมปิ้งอยู่ซะเล (ผาแดง).
ซะแลบละเอียด อ่อน เช่น เด็กที่นอนเรียงกัน เรียก ซะแลบ อย่างว่า ซะแลบเนื้อเกลี้ยงกล่อมกันหลับ ดีแต่ฮองฮองเดือนเฮื่อเฮืองในฟ้า (ฮุ่ง).
ซักชื่อพรรณไม้ขนาดใหญ่ชนิดหนึ่งมีผล ใช้ผลสำหรับซักผ้าแทนสบู่ได้ เรียก ต้นหมากซัก.
ซักทำให้สะอาด เช่น ซักเสื้อ ซักผ้า เรียก ซัก ตบ ก็ว่า.
ซักซั่นเขย่าเบาๆ เช่น ปลุกแล้วเอามือเขย่าเบาๆ เรียก ซักซั่น อย่างว่า นางก็เฮวแฮงค้นกุมภัณฑ์ซักซั่น ยักษ์ยิ่งหลับลื่นล้นมีฮู้เมื่อคีง (สังข์).
ซักซั่นวิ่งเหยาะๆ อย่างว่า ซว่าซว่าม้าซักซั่นซำเหิน ไสวฝูงบ่าวลงเลยแส้ เสินเสินช้างแองคอนข้ามท่ง เทื่อนี้เฮาพร่ำแพ้ท้าวกว่าตายกอง (ฮุ่ง).
ซักไซ้มาก ดึกมากเรียก เดิกซักไซ้ คักไค้ ก็ว่า อย่างว่า พอเมื่อราตรีข้อนเถิงยามใกล้ฮุ่ง เดิกซักไซ้มีฮู้เมือคีง (กา).
ซักไซ้จัด น้ำเย็นจัดเรียก เย็นซักไซ้ อย่างว่า มีน้ำกินอันเย็นซักไซ้ดูดกินได้แฮ่งไหลมา (เวส).
ซั้งตอกยืน การสานกระบุงหรือตะกร้า ใช้ตอกสองชนิด คือตอกสานและตอกยืน ตอกยืนเรียก ตอกซั้ง ตอกยั้ง ก็ว่า.
ซั้งไม่สด เกือบจะเน่า เนื้อหรือปลาเกือบจะเน่า เรียก เนื้อซั้ง ปลาซั้ง.
ซั้งมั้งอาการที่อยู่ติดกับที่ ไปไหนไม่ได้ เรียก ซั้งมั้ง ถ้านั่งก็นั่งซั้งมั้ง ถ้ายืนก็ยืนซั้งมั้ง.
ซั้งลั้งตั้งเรียงกันเป็นแถว เรียก เลียนวั้งลั้ง สลั้ง สล้าง สางหลาง ก็ว่า.
ซัดพุ่ง เช่น พุ่งลำปอเรียก ซัดลำปอ พุ่งหอกเรียก ซัดหอก พุ่งหลาวเรียก ซัดหลาว พุงแหลมเรียก ซัดแหลม อย่างว่า เขาก็ซัดหอกง้าวโดยด้ามห่าฝน (กา).
ซั้นนั้น เช่น อย่างนั้นเรียก จั่งซั้น.
ซั้นถี่ เช่น ไก่ขันถี่เรียก ไก่ขันซั้น ขันจั้น ขันสั้น ก็ว่า.
ซับน้ำซึม น้ำที่ไหลซึมออกมาเรียก น้ำซับ.
ซับคล่อง ชำนาญ คนที่ทำงานชำนาญจนคล่องแคล่วว่องไว เรียก เฮ็ดซับ.
ซับกระซิบ กระซิบที่หูเบาๆ เรียก ซับ ซับซิ่ม ซ่ำ ก็ว่า อย่างว่า เขาก็ไพคำน้อยจากันซับซิ่ม บัดนี้น้องหากได้คำซ้อยชอบพระองค์ แท้แล้ว (สังข์) บาไทท้าวกือเมืองซับซิ่ม ใจบ่พลั้งบาท้าวค่อยโซม (ฮุ่ง).
ซับซับเหยาะๆ เรียบๆ อาการที่ม้าวิ่งเรียบๆ หรือวิ่งเหยาะๆ เรียก ม้าแล่นซับซับ แล่นเก็บ แล่นซำ ก็ว่า.
ซัวชื่อโรคกลากชนิดหนึ่ง ขึ้นเป็นเม็ดสากๆ ไปทั่วกาย เรียก กลากซัว.
ซั้วชื่ออาหารผสมชนิดหนึ่ง โดยมากเป็นแกง เช่น เอาเนื้อเอาปลากบมาผสมกันเข้า เรียก แกงซั้ว อย่างว่า วันลุนเช้าชิเอามาปิ้งจี่ลาบแลซั้วแกงส้มใส่งาย (สังข์).
ซัวะสับ เช่น เอาเสียมสับหน่อไม้ เรียก ซัวะหน่อไม้ เอาเสียมสับขุมขี้ยาง เรียก ซัวะขุมขี้ยาง.
ซาเอาใจใส่ ถือเป็นสำคัญ อย่างว่า อย่าซาคนง่าว อย่ากล่าวติเตียนท่านลับหลัง อย่าซาผัวเมีย อย่าเปียไปก่อน ฯ อย่าซายังเด็ก อย่าขบเหล็กขบทอง ฯ อย่าด่าหมูซา อย่าด่าหมาเสียด (เสียวสวาสดิ์).
ซาสาก หินสากเรียก หินซา อย่าว่า แนวเหล็กกล้ามันถืกหินซา (ภาษิต) สิ่งที่หนักไม่เท่ากัน หาบซากันไม่ได้ อย่างว่า หาบซ้างซาแมว (ภาษิต).
ซ่าเลื่องลือ ปรากฏ กระฉ่อน อย่างว่า ลือซ่าเท้าทังทีปเขาขาม พันเมืองมาซ่อยทองทังค้าย (สังข์) บัดนี้อาฮมฮ้อนฮุนแฮงหิวโหด นักแล้ว ไทซ่าใต้ลุ่มฟ้าทังโลกลือหลาน (ฮุ่ง).
ซากร่างคนตายเรียก ซาก ซากศพ ขอนช้า ก็ว่า อย่างว่า นางนั่งให้ขอนช้าซากผัว (ฮุ่ง).
ซากบังเอิญ คนทุกข์บังเอิญได้เรียก ซากได้ คนไม่มีบังเอิญมีเรียก ซากมี คนไม่ดีบังเอิญดีเรียก ซากดี อย่างว่า ทุกข์ซากมี กินกีซากพ้อ พ้อว้อซากเห็น (ภาษิต).
ซากตื่น ตกใจ เช่น คนทุกข์ถูกล๊อตเตอรีรางวัลที่ 1 ดีใจจนช็อกตาย เพราะตื่นตกใจเกินไป.
ซ้าครามชื่อพรรณไม้พุ่มชนิดหนึ่ง ใบคล้ายใบคราม แต่เอาแช่ย้อมผ้าเหมือนต้นครามไม่ได้ เรียก ต้นซ้าคราม.
ซางโรคซาง โรคที่เกิดแก่เด็ก มีลักษณะพุงโร ท้องโต ก้นปอด เรียก โรคซาง.
ซางชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง ในสกุลไม้ไผ่ ไม่มีหนาม มีหน่อกินได้ เรียก ต้นซาง ต้นไผ่ซาง ก็ว่า อย่างว่า ผ่อเห็นบงซางเฮี้ยเฮียงกอกางกิ่ง (สังข์).
ซางชื่อพรรณไม้แก่นขนาดใหญ่ชนิดหนึ่ง ผลเล็กกลม สุกแล้วมีรสหวานกินได้เรียก ต้นซาง อย่างว่า หลิงเห็นบงซางเฮี้ยฮกแฮนซอดไล่ เจืองฮุ่งเข้าเมือกว้านจอดพลาย (ฮุ่ง).
ซ่างล่างลักษณะของนมวัวตัวเมียเวลามันออกลูก นมของมันจะถ่างออกจากกัน เรียก นมซ่างล่าง ล่างซ่าง ก็ว่า.
ซาดไม้เหียง ชื่อพรรณไม้ขนาดใหญ่ชนิดหนึ่ง รองจากไม้สะแบงลงมา เหมาะสำหรับเลื่อยทำแป้นปูเรือน.
ซาดขวิด วัวขวิดเรียก งัวซาด ควายขวิดเรียก ควายซาด.
ซ้านม้านเผือด ซีด หน้าขาวซีด ไม่มีเลือดเรียก หน้าซ้านม้าน.
ซาบลาบต้นไม้สูงใหญ่เรียงกันเป็นทิวแถว เรียก ซาบลาบ อย่างว่า ตั้งซาบลาบเลียนกัน ดูเป็นถันแถวถี่ อยู่ที่ใกล้สระน้ำมุจลินท์ (เวส) ซาบลาบพร้อมหอราชมณเทียร พลหลวงมวลมี่นันคุงฟ้า เมื่อนั้นภูธรให้ไปเวียนวังน่าง ย้ายหมู่ช้างทังม้าล่วงไป (ฮุ่ง).
ซ้าพลูชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง เถาเป็นเหลี่ยม ใช้ทำยาได้ เรียก ซ้าพลู.
ซามรอคอย การรอคอยเรียก ซาม อย่างว่า อดสาเยื้อนกินขิงตางข่า อดสาเว้าผู้ฮ้ายซามพ้อผู้ดี (ผญา) จุนจูเถ้าเถียงชมชามมอด น้อยหนึ่งแคล้วคาม้างเมื่อยจม (สังข์).
ซ้ายแตก แยก ทะลุ อย่างว่า โยธาไหลดั่งดินดาซ้าย (กา) ระงมงันคือคู่ดินดาซ้าย (สังข์).
ซ้ายไกว แกว่ง อย่างว่า เฮือนมันมีสี่เสาย่องแย่ง หมาขึ้นแกว่งหางเหล้นก็ไกว (เวส).
ซ้ายล้ายต้นไม้ที่ขึ้นสูงเรียงรายเป็นแถวเป็นแนวกัน เรียก เลียนซ้ายล้าย.
ซ้ายสวยมุมฉาก ทแยง การปลูกเรือนต้องวัดให้ได้มุมฉากเสมอกัน ไม่เอียงซ้ายขวา เรียก ได้ซ้ายสวย.
ซาวจำนวนยี่สิบเรียก ซาว อย่างว่า ได้เมียสาวปานได้งัวซาวแม่ ได้เมียแก่ปานได้แม่ซาวคน (ภาษิต) ลางเฮ่งถิ้มผิดชั่วซาววา เป็นคนสะเทินห่างการไกลชู้ ลางคนถิ้มแควนดายดูยาก เที้ยนไก่ผู้ขันชั้นซู่ตัว (ฮุ่ง).
ซาวคว้าจับ คว้าจับเรียก ซาว อย่างว่า มือซาวใกล้ไปมาโลมลูบ (ผาแดง) นางบ่รอนำท้าวมือซาวเอิ้นใส่ (โสวัจ).
ซ่าวบุกเบิก เริ่มขุดก่นถากถาง เรียก ซ่าว สำหรับทำไร่เรียก ซาวไฮ่ สำหรับทำนาเรียก ซ่าวนา สำหรับทำสวนเรียก ซ่าวสวน ยิงนกหนูโดยไม่มีจุดหมายเรียก ยิ่งซ่าว.
ซาวสองยี่สิบสองเรียก ซาวสอง อย่างว่า ขันแขตั้งซาวสองเฮียงราช ขันแขกตั้งพลูสร้อยใส่สลา (ฮุ่ง).
ซำน้ำซับ น้ำที่ไหลออกมาไม่ขาด ไม่ว่าฤดูแล้งหรือฤดูฝน แต่ไม่ไหลออกมามาก เพียงแต่ซับหรือซึมอยู่ในดิน เรียก น้ำซำ.
ซำวิ่งเหยาะๆ วิ่งเรียบ ม้าที่วิ่งเรียบ วิ่งเก็บ เรียก ม้าแล่นซำ อย่างว่า เลยลวาดซำลวาเท้าเถิงเวียงเซาจอด (ฮุ่ง) ขาก็ซำลวาผ้ายเฮวถองเถิงราช วะหว่างไว้ปุนถ้าแขกเมือง (ฮุ่ง).
ซำทับ เช่นเด็กนั่งทับขี้เรียก นั่งซำขี้ นั่งทับเยี่ยวเรียก นั่งซำเยี่ยว.
ซ่ำกระซิบ พูดกระซิบที่หูเพื่อให้รู้เรียก ซ่ำ ซิ่ม ซับซิ่ม ก็ว่า อย่างว่า เขาก็เหนียเหนียต้านจากันนีนำ ซับซิ่มเว้าคำระห้อยต่อกัน (สังข์).
ซำงำก้มหน้าลง เรียก ก้มซำงำ ซ้ำง้ำ ซุมงุม ซุ้มงุ้ม ก็ว่า.
ซำเซิงช้างเดินไปเป็นฝูงๆ ไม่หยุดเรียก ย่างซำเซิง อย่างว่า ไย่ไย่ช้างย้ายย่างซำเซิง แม้งหนึ่งเถิงที่เชียงบานบดป่าตาลเดิมดั้ว ดีแก่ฮังเฮืองงิ้วหลายพันทองเทศ นกฮ่ายไม้ชมพั้วเพื่อนคณา (ฮุ่ง).
ซิเป็นกิริยานุเคราะห์ ประกอบกับกิริยาอื่น บอกเวลาข้างหน้า เรียก ซิ จะ จัก ก็ว่า เช่นจะทำเรียก ซิเฮ็ด จะพูดเรียก ซิเว้า จะคิดเรียก ชิคึด.
ซิกฝัดข้าวสารให้ได้ส่วนที่ต้องการเรียก ซิกเข้า สลัดเด็กขึ้นเอวเรียก ซิกเด็กน้อยขึ้นแอว.
ซิกลิกเส้นผมที่มีลักษณะแข็งและชันเรียก ผมซันซิกลิก.
ซิงชั่ง เครื่องชั่งน้ำหนักโบราณ เรียก ซิง มีหลายชนิด ชนิดที่ชั่งเงินชั่งทอง เรียก ซองชั่งเงินชั่งทอง ชนิดที่ชั่งข้าวเปลือกข้าวสาร เรียก ซิงหาบ.
ซิงตาข่ายที่ถักด้วยป่านหรือปอ ใช้สำหรับดักกระต่าย หมู กวาง เรียก ซิงไล่กระต่าย.
ซิงหนูตัวเล็กๆ ชนิดหนึ่ง เรียก หนูซิง อย่างว่า คือคู่หนูซิงน้อยเลียเล็มคมดาบ เปลื้องป่ายแผ้วศรซ้ำมิ่งมรณ์ (สังข์).
ซิดขวิด วัวขวิดเรียก งัวซิด ควายขวิดเรียก ควายขวิด สลัดข้าวปลายออกจากข้าวสารเรียก ซิดเข้า ใช้มีดตัดไม้ออกจากทาง เรียก ซิดไม้ออกจากทาง.
ซิ่นผ้าซิ่น ผ้าถุงสำหรับผู้หญิงนุ่งเรียก ผ้าซิ่น ซิ่นโบราณใช้มือทำเป็นรูปขิด รูปลายต่างๆ งานฝีมือไม่ว่าเป็นของผู้ชายหรือผู้หญิง คนโบราณอีสานทำได้ทุกอย่าง ทำได้ดี ทำได้ประณีตสวยงามมาก อย่างว่า เฮ็ดอี่หลีจั่งเห็นหีมัน เฮ็ดเหล้นเหล้นเห็นแต่ซิ่นมัน (ภาษิต)
ซิ้นเนื้อ เนื้อวัวเรียก ซิ้นงัว เนื้อก้อนใหญ่เรียก ซิ้นโค้น เนื้อก้อนเรียก ซิ้นต่อน เนื้อที่แบ่งออกเป็นส่วนๆ เรียก ซิ้นพูด เนื้อที่จัดให้กำนันผู้ใหญ่บ้านเรียก ซิ้นถอด เนื้อที่ทำเป็นริ้วตากแห้งเรียก ซิ้นหลอด ซิ้นต่อง.
ซิ่นบ่หี่ชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง เรียก เครือซิ่นบ่หี่ โบราณถือว่าเป็นต้นไม้ที่ดีใช้เป็นยากำลัง เท็จจริงอย่างไรไม่ทราบ.
ซิ่มกระซิบ กระซิบที่หูเบาๆ เรียก ซิ่ม ซ่ำ ก็ว่า.
ซิวปลาซิว ชื่อปลาน้ำจืดชนิดหนึ่ง ตัวแบนมีสองชนิด คือตัวเล็กเรียก ปลาซิว ขี้เพี้ย ตัวใหญ่เรียก ปลาซิวอ้าว อย่างว่า มีหมู่ซิวขาวเพี้ยกะแยงยอนกั้งโก่ม (สังข์).
ซิวชื่อพรรณไม้เล็กชนิดหนึ่ง เรียก ต้นเหมือดปลาซิว ใช้กินเป็นอาหารได้.
ซีเจาะ ไซ เหล็กสำหรับเจาะเรียก เหล็กซี อย่างว่า เหล็กซีบ่มีหลาแล้วซิกลายเป็นเหล็กส่วน (ย่า).
ซี่ยาสีฟันโบราณใช้ไม้คะยูง ฟันเป็นซี่ๆ ใส่ในกระบอกไม้ไผ่จุดไฟข้างล่าง เอาเสียมทาน้ำมันยางรมที่ควันไฟ ยาที่ได้มีสีดำ เอายานี้ไปทาฟันจะมีสีดำ คนโบราณนิยมฟันดำ อย่างว่า เล็งที่ทันตาแข้วมหานิลเงาเงี่ยงงามเด ซ้องซุ่มเกล้าตะเกิงหน้าแข่งเขียว (ผาแดง).
ซี้นี้ เช่นนี้เรียก จั่งซี้.
ซีดลีดกำลังแตกเนื้อสาว หญิงที่กำลังเติบโตเรียก เป็นสาวพอซีดลีด.
ซี่ลี่เงียบ สงัด ไม่มีเสียง เงียบสงบไม่มีเสียงรบกวนเรียก มิดซี่ลี่ อย่างว่า มิดซี่ลี่ปานกุดจี่ฟังธรรม (บ.).
ซุกผลัก ดัน ผลักให้เคลื่อนออกจากที่เรียก ซุก เช่น ซุกคน ซุกไม้ ซุกขอน เป็นต้น อย่างว่า อันว่าหกเขาผู้กุมารพวกพี่ ซุกแผ่นหล้าบุญกว้างใส่เหว เหิงสาย้านบาชัยเป็นใหญ่ หากแม่นเทวทัตเจ้าเป็นเชื้อหน่ออาว (สังข์).
ซูดลูดเลื่อนไป เคลื่อนไป เช่น เลื่อนตัวลงจากกระดานเลื่อน เรียก ซูดลูด ตู้ดลูด ก็ว่า.
เซาหยุด พัก พักเหนื่อย เลิก ระงับ เรียก เซาแคลน หรือ เซามีแฮง ก็ว่า อย่างว่า บาเถิงแล้วเซาแคลนคราวหนึ่ง หลิงดูโทดโทดน้ำตีเต้นฟาดฟอง (สังข์) หยุดชั่วคราว เรียก เซายั้ง พักให้เย็นสบายเรียก เซาฮ้อน หยุดพักม้าเรียก เซาม้า.
เซิงการสมสู่อยู่ร่วมของคน โดยไม่เลือกกาล ไม่เลือกสถานที่ ไม่เลือกว่าเป็นพ่อแม่หรือลูก สมสู่แบบสัตว์ การสมสู่แบบนี้โบราณเรียก เซิง.
เซื่อนเลื่อน เคลื่อน เช่น เคลื่อนหาที่ เรียก เซื่อนหาหม้อง.
แซบอร่อย, รสชาติดี ใช้กับอาหารที่มีรสอร่อย โดยทั่วไปจะพบเห็นคำว่า แซ่บ มากกว่าคำว่า แซบ ซึ่งสำเนียงอีสานจะออกเสียงลากยาว จะไม่ได้ออกเสียงสั้นเหมือนอย่างที่เห็นกันทั่วไปตามสื่อ ดังนั้นที่ถูกต้องจึงเขียนว่า แซบ ไม่ใช่ แซ่บ
ไซ- เครื่องสานด้วยไม้ไผ่ชนิดหนึ่งเรียก ไซ - ชื่อหญ้าชนิดหนึ่ง ใบยาวแหลมคมเรียก หญ้าไซ. - เสกเป่าด้วยมนต์ เช่น วัวควายเป็นบาดแผล เสกมนต์เป่า เรียก ไซบาดแผล. - คลั่ง บ้าเลือด เช่น วัวควายถูกตี เลือดมันคลั่ง มันจะขวิดเรา เรียก งัวควายไซ.
ไซ้กิริยาที่สัตว์จำพวกนกกินเม้ดบัว มันจะเอาปากจิกกิน เรียก ไซ้.
ซั่วโง่, ขี้ขลาด, ชั่ว ใช้กับความหมายในทางลบ
ซิโตน(กริยา) สงสาร รู้สึกเห็นใจในความเดือดร้อนหรือความทุกข์ของผู้อื่น, รู้สึกห่วงใยด้วยความเมตตากรุณา, เช่น เห็นเด็ก ๆ อดอยากก็รู้สึกสงสาร เห็นเขาประสบอัคคีภัยแล้วสงสาร.
ซำได๋แค่ไหน
ซำหมาเหมือนหมา อย่างกับหมา
ซางว่าช่างกล้าพูด พูดออกมาได้อย่างไร ไม่อยากจะเชื่อ มักใช้ในการแสดงความแปลกใจ ในเชิงที่คิดว่าสิ่งนั้นไม่น่าจะเป็นไปได้
มาซางว่าช่างกล้าพูด พูดออกมาได้อย่างไร ไม่อยากจะเชื่อ มักใช้ในการแสดงความแปลกใจ ในเชิงที่คิดว่าสิ่งนั้นไม่น่าจะเป็นไปได้
ซุมื้อ

ทุกวัน

ซุอย่าง

ทุกอย่าง

ซุขู่ซุคน

ทุก ๆ คน

ซุอย่างซุแนว

ทุกอย่าง ทุกเรื่อง

ซุม

พรรคพวก กลุ่มคน สรรพนามบุรุษที่ 3 เรียกกลุ่มคน

ซาม

ในระหว่างที่ ระหว่างที่

ซำ

แค่

ซาบลาบ

ลักษณะของสิ่งของที่แขวนเรียงกันเป็นแถวเป็นแนว เรียก เรียงลาบซาบ เลียนซาบลาบ ก็ว่า