พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ด"

คำศัพท์อีสานความหมาย
ดากก้น , ตูด , ส่วนท้าย ปลายลำไส้ใหญ่ที่ทวารหนัก เรียก ดาก อย่างว่า ซ่าเพิ่นซ่าดี ซ่าโตซ่าหีติดดาก (ภาษิต) ดินเหนียวสีแดงเรื่อๆ หรือสีเหลืองอ่อน เรียก ดินดาก.
เดิกข่อนข่อนดึกจวนจะสว่าง, ค่อนรุ่งสาง
ดึกดึก, มืดค่ำ เดิก ก็เรียก
เดิกดึก, มืดค่ำ
ดึกข่อนข่อนดึกจวนจะสว่าง, ค่อนรุ่งสาง
ดังเหว่อจมูกเจ่อ
ดังจมูก
เด้อนะ
โดนนาน
ดุขยัน
ใด๋ไหน
ดู๋ขยัน,บ่อย,มาก
ดนนาน
ดอก(ขอน)ไม้ผุ
โดนแล่วนานแล้ว
ดังไฟก่อไฟ
ดงป่า ป่าใหญ่ ป่าทึบ ป่าที่มีต้นไม้ขึ้นหนาแน่นเรียก ดง
ดง (ตั้งไฟอ่อนๆ)เอาหม้อข้าวที่รินน้ำขึ้นตั้งไฟอ่อนๆ เพื่อให้ข้าวสุกเต็มที่ หรือทำให้ข้าวหม เรียก ดงเข้า
ดลขัดขืน ล่วงเกิน อย่างว่า อย่าได้ดลคำสอนบ่ดีเมือหน้า (กา) กุหากดลคำห้ามสองเขือพ่อแม่ (ผาแดง).
ดั้นบุก ดั้น ด้น การบุกป่าฝ่าดงไปในที่ทุรกันดาร ไม่ว่าใกล้หรือไกล เรียก ดั้น อย่างว่า พี่ก็ดั้นหมื่นมื้อเถิงน้องที่สถานนี้แล้ว (สังข์) เมื่อนั้น หัตถีช้างนำมามีขาด ดั้นเถื่อนถ้องไพรกว้างขาบถวาย (ฮุ่ง).
ดางตาข่ายที่สานด้วยปอ ป่าน เรียก ดาง เช่น ดางแห ดางหวิง ดางมอง หรือสิ่งที่มีลักษณะเหมือนตาข่ายเรียก ดาง เช่น รวงผึ้งเรียก ดางเผิ้ง อย่างว่า ให้ค่อยทำเพียรสร้างเสมอแตนสร้างช่อ ให้ค่อยติดต่อไว้เสมอเผิ้งต่อดาง (อิน).
ดาวดิงส์ชื่อสวรรค์ชั้นที่ 2 ในจำนวนสวรรค์ 6 ชั้น คือ จาตูม ดาวดิงส์ ยามา ดุสิต นิมมา ปรนิมมิต สวรรค์ชั้นดาวดิงส์นี้พระอินทร์เป็นผู้ครอง อย่างว่า บาล่วงเท้านครใหญ่นาโค เชียงทองเกษิมส่ำราญเฮืองเหล้ม อุดมด้วยดาวดิงส์เทวโลก แก้วกู่ส้วยใสต้องชั่วปรางค์ (สังข์).
ดำรงทรงไว้ ตั้งไว้ รักษา ทำให้คงอยู่.
แดกงาขนมคลุกงา คือ คั่วงาแล้วตำข้าวเหนียวนึ่งผสมน้ำอ้อย เรียก เข้าแดกงา.
ไดมือ (ข.).
ได้ได้มา ตกมา อย่างว่า ได้เมียสาวปานได้งัวซาวแม่ ได้เมียแก่ปานได้แม่ซาวคน (ภาษิต) ได้กินว่าดี ได้สี้ว่าม่วน ได้ยินย้อนผี ได้สี้ย้อนฝัน (ภาษิต). เป็นคำช่วยกริยาบอกอดีต เช่น ได้เฮ็ดได้ทำ ได้เว้า อนุญาต เช่น กินได้ นอนได้ ไปได้ สามารถ มีความสามารถ เช่น เว้าได้ อ่านได้ เขียนได้.
ได้ลื่นได้เปรียบ
แดงจืงคืงแดงระเรื่อ