พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ด"

คำศัพท์อีสานความหมาย
ดาก

ก้น , ตูด , ส่วนท้าย ปลายลำไส้ใหญ่ที่ทวารหนัก เรียก ดาก อย่างว่า ซ่าเพิ่นซ่าดี ซ่าโตซ่าหีติดดาก (ภาษิต) ดินเหนียวสีแดงเรื่อๆ หรือสีเหลืองอ่อน เรียก ดินดาก.

เดิกข่อนข่อนดึกจวนจะสว่าง, ค่อนรุ่งสาง
ดึกดึก, มืดค่ำ เดิก ก็เรียก
เดิกดึก, มืดค่ำ
ดึกข่อนข่อนดึกจวนจะสว่าง, ค่อนรุ่งสาง
ดิ้นดันดิ้นรน ร้อนใจ
ดั่นๆ ดิ้นร้อนใจมาก
ดังเหว่อจมูกเจ่อ
ดูดังจมูก
ดังจมูก
ดุงเดินเดินดุ่มๆ
เดินดุงดั้นเดินบุกป่าอย่างลำบาก
ด่านด้าวด่านที่เป็นป่าไม้
เด้อนะ
โดนนาน
ดุขยัน
ใด๋ไหน
ดู๋ขยัน,บ่อย,มาก
แดนดงกว้างเขตป่าดงที่มีความกว้างขวาง
ดีแด่ดีเพราะ
ดาสะท้านสนั่นหวั่นไหว
ดนนาน
ดั้ว(งาม)ใบเขียวงาม
ดอก(ขอน)ไม้ผุ
โดนแล่วนานแล้ว
ดังไฟก่อไฟ
ดกมาก หลาย ผมมากเรียก ผมดก อย่างว่า เชื้อหมากต้องบ่ห่อนหล่นไกลกก แนวผมดกบ่ห่อนเป็นหัวล้าน (กลอน) ดอกไม้มากเรียก ดอกไม้ดก ผลไม้มีผลมากเรียก มีลูกดก.
ดกเกลี้ยง เตียน คนไม่มีผม เรียก เถ้าดก ผัวเมียไม่มีลูกเรียก พ่อดกแม่ดก หยิงไม่มีหมอยเรียก สาวดก อย่างว่า หมอยบ่มีจักเส้นสังมาเย็นใจอยู่ สังบ่ไปเที่ยวบ้านหาซื้อหนวดแมว (บ.).
ดงป่า ป่าใหญ่ ป่าทึบ ป่าที่มีต้นไม้ขึ้นหนาแน่นเรียก ดง
ดง (ตั้งไฟอ่อนๆ)เอาหม้อข้าวที่รินน้ำขึ้นตั้งไฟอ่อนๆ เพื่อให้ข้าวสุกเต็มที่ หรือทำให้ข้าวหม เรียก ดงเข้า
ดนนาน ช้า อย่านานเรียก อย่าดน อยู่นานเรียก อยู่ดน อย่างว่า คำแห่งน้อยหลานหม่อมมีถือ แล้วรือ สังมาแข็งความจักอยู่ดนดอมเสื้อ (สังข์) นานสว่างเรียก ดนแจ้ง อย่างว่า พอเมื่อสุรภาพานพาดดอยดนแจ้ง (สังข์).
ดนไปตาม เรียก ดน อย่างว่า พี่จักปองพันปีค่อยดนดอมน้อง (กา)..
ด้นดุ้น ดุ้นฟืนเรียก ด้นฟืน ดุ้นไฟเรียก ด้นไฟ อย่างว่า คือคู่ฟืนด้นน้อยบายม้วนใส่ไฟ (ฮุ่ง).
ด้นดั้น ฝ่าไป เดินบุกไปดดยไม่หยุดพักเรียก ด้น ดั้นด้น ก็ว่า อย่างว่า แล้วจิ่งด้นป่าไม้ไพรกว้างย่านยาว (กลอน).
ดนตรีลำดับเสียงอันไพเราะ เรียก ดนตรี นนตรี ก็ว่า อย่างว่า ตุริยะนนตรีดังเสียงม่วน ปี่ห้อแลสวนไล ขลุ่ยซอไขเสียงอ่อน สนุกท่อนท้าวเมืองสวรรค์ (เวส).
ดมสูดกลิ่นด้วยจมูกเรียก ดม อย่างว่า ของกินนี้ให้ชอมดูดมดุด คันหากเป็นโทษแล้ววางถิ้มอย่ากิน (ย่า) จักนอนไว้นอนดอมดมกลิ่น จักใคร่ไว้เทียมข้างกล่อมกลม (ฮุ่ง).
ดลพื้น ชั้น เช่น ปถพีดล พสุธาดล พื้นดิน (ป. ส. ตล) อย่างว่า ปถพีดลมืดมัวมีแจ้ง (สังข์).
ดลขัดขืน ล่วงเกิน อย่างว่า อย่าได้ดลคำสอนบ่ดีเมือหน้า (กา) กุหากดลคำห้ามสองเขือพ่อแม่ (ผาแดง).
ดั้นบุก ดั้น ด้น การบุกป่าฝ่าดงไปในที่ทุรกันดาร ไม่ว่าใกล้หรือไกล เรียก ดั้น อย่างว่า พี่ก็ดั้นหมื่นมื้อเถิงน้องที่สถานนี้แล้ว (สังข์) เมื่อนั้น หัตถีช้างนำมามีขาด ดั้นเถื่อนถ้องไพรกว้างขาบถวาย (ฮุ่ง).
ดางตาข่ายที่สานด้วยปอ ป่าน เรียก ดาง เช่น ดางแห ดางหวิง ดางมอง หรือสิ่งที่มีลักษณะเหมือนตาข่ายเรียก ดาง เช่น รวงผึ้งเรียก ดางเผิ้ง อย่างว่า ให้ค่อยทำเพียรสร้างเสมอแตนสร้างช่อ ให้ค่อยติดต่อไว้เสมอเผิ้งต่อดาง (อิน).
ดาวดิงส์ชื่อสวรรค์ชั้นที่ 2 ในจำนวนสวรรค์ 6 ชั้น คือ จาตูม ดาวดิงส์ ยามา ดุสิต นิมมา ปรนิมมิต สวรรค์ชั้นดาวดิงส์นี้พระอินทร์เป็นผู้ครอง อย่างว่า บาล่วงเท้านครใหญ่นาโค เชียงทองเกษิมส่ำราญเฮืองเหล้ม อุดมด้วยดาวดิงส์เทวโลก แก้วกู่ส้วยใสต้องชั่วปรางค์ (สังข์).
ดาวเฮืองชื่อพรรณไม้ดอกชนิดหนึ่ง ดอกสีเหลือง เรียก ดอกดาวเฮือง.
ดำรงทรงไว้ ตั้งไว้ รักษา ทำให้คงอยู่.
ดี้นิดหน่อย เล็กน้อย เช่น ไม่ได้สักหน่อย เรียก บ่ได้จักดี้.
ดี้ดี้จริงๆ, จังๆ เช่น ไม่มีจริงๆ เรียก บ่มีดี้ดี้.
ดีบคืบ อาการคืบไปของตัวปลิง หรือตัวบุ้ง เรียก ปลิงดีบ บ้งดีบ.
ดีหลีแน่ แท้ จริง เรียก ดีหลี่ อี่หลี ก็ว่า เช่น ถูกแน่เรียก แม่นอีหลี เงินแท้เรียก เงินอี่หลี.
ดึกทำเต็มแรง เช่น ปาเต็มแรง ตำข้าวอย่างแรง พายเรืออย่างแรง เรียก ดึก.
ดึ้กดั้กดุกดิก เช่น ดิ้นดึ้กดั้ก ตีงคีงดึ้กดั้ก.
ดึ๊ดดึ๊ดอาการสั่น เกิดเพราะไข้ขึ้นหรือกลัวสัตว์ร้ายมีเสือเป็นต้น เรียก สั่นดึ๊ดดึ๊ด.
ดื่นมาก หลาย สิ่งของมีมากเรียก ดื่น ดื่นดาษ ดาษดื่น ก็ว่า ต้นไม้ที่มีลูกดกมาก เรียก ดกดื่น ดึกจนเกินไปเรียก เดิกดื่น อย่างว่า สะพรั่งข้าฝูงมหาดระวังแหน จตุรงค์วางนอกในคนเฝ้า แวนจนก้ำนาทีเดิกดื่น เสเนศพร้อมประนมเจ้าเลิกลง (ฮุ่ง).
ดื้นดื้นอาการสั่น เกิดเพราะความกลัวหรือไข้ขึ้น เรียก สั่นดื้นดื้น.
ดืบอาการที่เด็กคลานไปเรียก คลานดืบ คืบ คืบคืบ ก็ว่า.
ดื่มก้าวไป ทำให้มากขึ้น อย่างว่า มีแต่หนักดื่มหน้าทวีล้ำน่ำลง (กลอน).
ดื้อซุกซน อยู่ไม่เป็นสุข พยศ เช่น คนดื้อแส้ ควายดื้อไถ.
ดุหมั่น ขยัน คนทำงานโดยไม่เกียจคร้าน หนักเอาเอาเบาสู้เรียก คนดุ คนหมั่น ก็ว่า เช่น กินไม่ขาดปากเรียก กินดุ พูดไม่หยุดเรียก เว้าดุ อย่างว่า ตาบอดเว้าดุผีถูเว้ายาก (ภาษิต).
ดุ้งคด นูน งอ โก่ง ไม้ที่งอจนโก่งขึ้นเรียก ไม้ดุ้ง.
ดุ่งดั้นเดินตรงไปโดยเร็ว อย่างว่า จักดุ่งดั้นดั้นดุ่งปอมลม เสนหาฮักพี่จักลาลาแล้ว มาสมสร้อยชมสองสมสู่มาจวบแก้วแพงช้างช่างจา (ฮุ่ง).
ดุ้งดิ้งสะบัดสะบิ้ง ดีดดิ้น.
ดุ่งเดียวรีบเดินไปคนเดียว อย่างว่า ย่องย่องเท้าไพรใหญ่แยงคราว ตามคลองสังข์ดุ่งเดียวเดินฮ้อน คีรีนั้นยูเกษิมแสนภาค พื้นฮาบเผี้ยนผาล้านล่วงสะบาย (สังข์).
ดุดกิริยาที่หมูเอาปากขุดดิน เพื่อหาอาหารกิน เรียก ดุดดิน.
ดุนบังคับให้ถอยกลับ อย่างว่า ถ้าบ่ได้ลูกแก้วทังแม่มาเมืองเมือใด เฮาจักดุนพลายคืนขอดครัวไปพร้อม ฟังยินสานสานพร้าวลมไกวก้องกิ่ง พุ้นเยอ พระบาทเยื้อนยังฮ้อนฮุ่งจวน (สังข์).
ดุ๊บดุ๊บคลานไปโดยเร็ว เช่น แมงบ้งกือ แมงบ้งแป่ม แมงผีโพงม้า แมงย่างซี้น คลานดุ๊บดุ๊บ.
ดุบเดื่องด้างกระดานหก ได้แก่ กีฬาของเด็กชนิดหนึ่ง มีเสาสองเสา ใช้กระดานแผ่นหนึ่งกว้าง 8 นิ้ว ยาว 9 ศอกวางไว้ตรงกลางราวเสา แบ่งเด็กเล่นเป็นสองพวก นั่งปลายกระดานคนละข้าง เวลาเล่นทำกระดานให้ขึ้นๆ ลงๆ เรียก เล่นหมากดุบเดื่องด้าง ดุบเดื่องด้อง ก็ว่า.
ดุมส่วนกลางของล้อเกวียน มีรูสำหรับสอดเพลา เรียก ดุมเกวียน เครื่องกลัดกระดุมเสื้อทำเป็นเม็ดเรียก กระดุมเสื้อ หมากตุ้มเสื้อ หมากติ่งเสื้อ ก็ว่า.
ดุ้มดุ้มอาการคลานของสัตว์ตัวใหญ่เช่น เต่าเรียก คลานดุ้มดุ้ม ถ้าสัตว์ตัวเล็กเช่น มดเรียก คลานด้อมด้อม.
ดู่ไม้ประดู่ชื่อพรรณไม้เนื้อแข็งชนิดหนึ่ง ต้นใหญ่ เรียก ต้นดู่ จำพวกเดียวกับ ต้นแดง.
ดูกกระดูก โครงร่างของคนและสัตว์ที่เป็นส่วนแข็ง เรียก ดูก ตะเข็บผ้าเรียก ดูกผ้า.
ดูกชื่อพรรณไม้จำพวกหนึ่ง มีหลายชนิด พุทธชาดเรียก ดูกเข้า มะคำไก่เรียก ดูกหิน ขันทองธรรมชาติเรียก ดูกใส พรรณไม้พุ่มใบเล็กเรียก ดูกอึ่ง.
ดู่ท่งชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง มีหัวคล้ายมันแกว มีรสเบื่อ เรียก ดู่ท่ง.
เดแน่ จริง อย่างว่า อวนก็พเนจรดั้นดงขวางมาฮอด แลรือ พระบาทเจ้าแผ่นล้านยังค่อยสวัสดีบ่เด (ฮุ่ง).
เด่ยื่น เช่นยื่นแขนเรียก เด่แขน ยื่นขาเรียก เด่ขา ยื่นมือเรียก เด่มือ อย่างว่า ก็จิ่งบันดาลให้สาขาเอื้อมอ่วย ลงสู่พื้นสองน้อยเด่บาย (เวส-กลอน).
เด็กชาข้าราชการชั้นผู้น้อยจำพวกรับใช้ในกรมมหาดเล็ก.
เด้งกระเด้ง กระเด้งขึ้นด้วยกำลังดีด เรียก เด้ง เด๋เด้ง ก็ว่า อย่างว่า ตุ้มกลางดง จงกงกลางเหล่า เอ้าเพ้ากลางเฮือน เด๋เด้งกลางชาน (ปัญหา).
เดนของเศษ ของเหลือ ของเหลือกินเหลือใช้เรียก เดน เงื่อน ก็ว่า อย่างว่า ฟังยินเปล้าป่าวฮ้องเฮียงลูกสอนเสียง พุ้นเยอ สองค่อยพากันเก็บเงื่อนลิงเล็มป้อน ฟังยินแกงกดเค้าคณามุมฮ้องฮ่ำ เจ้าหล้าซ้อยฟังย้านสั่นสาย (สังข์).
เดาคาด คะเน เช่น ถูกถามแล้วตอบโดยคาดคะเน เรียก เดาตอบ.
เดาประดับตกแต่ง เรียก เดา เดาเดา ก็ว่า อย่างว่า ค้อมว่าท้าวฮ่ำแล้วตกแต่งเดาดา (กา) พระก็ต้านต่อท้าวพระยาใหญ่ชาวเมือง เฮาจักเดาดาตกแต่งแปลงปุนฟ้าว นำเอาเจ้าสุมุณฑาไปส่ง กับทังผู้ที่เหง้าอาวเจ้าส่งเมือ (สังข์).
เด้ากระเด้า ทำก้นขึ้นๆ ลงๆ ในทางประเวณี เรียก เด้า อย่างว่า ผักกระเดากินกับลาบนกเค้า สี้บ่เด้าบ่มีทางจำ (สอย).
เดาะตีให้กระดอนขึ้นไป เรียก เดาะ เช่น เดาะลูกคลี เดาะลูกหืน เรียก เดาะคลี เดาะหืน.
เดิกเวลาตั้งแต่สี่ทุ่มไปถึงหกทุ่มเรียก เวลาเดิก เลยหกทุ่มเรียก เดิกซักไซ้ เดิกคักไค้ ก็ว่า อย่างว่า ให้ตื่นเดิกคือกา ให้หากินคือไก่ (ภาษิต) ตื่นแต่เดิกกินเข้ากับปลา ตื่นสวยกินขวยขี้ไก่โป่ (ภาษิต).
เดินยกเท้าก้าวไปเรียก เดิน อย่างว่า เมื่อนั้นนางเหลือล้อมหลานกันถวายราช ขอให้พระย่ำเกล้าเดินได้ลูกลุนเถี่ยวเถิ้น (สังข์).
เดิ่นลาน สนาม ลานกลางบ้านเรียก เดิ่นบ้าน สถานที่อยู่อาศัยของเหา เรียก เดิ่นเหา อย่างว่า มีกลองบ่มีหนังหุ้มชิเป็ฯฮางผักบั่ว มีหัวผมบ่พร้อมเขาชิเอิ้นเดิ่นเหา (ย่า).
เดินด่วนเดินโดยรีบเร่ง เรียก เดินด่วน อย่างว่า องค์กษัตริย์น้อยลีลาแล้วพราก เดินด่วนเช้าคนิงฮ้อนฮ่อการ (สังข์).
เดินดุ่งดั้นเดินมุ่งตรง เรียก เดินดุ่งดั้น อย่างว่า แล้วพรากด้าวเดินดุ่งโดยลม เซ็นเซ็นกลายแก่วยูงยนกว้าง นับแต่วันเดียวดั้นเดินเฮวฮ้อยโยชน์ เพราะเพื่ออินทร์แต่งตั้งพันพื้นโคบคราว (สังข์).
เดิบอาการวิ่งไม่เรียบ วิ่งโขยก เช่น ม้าวิ่งโขยกเรียก แล่นเดิบ เดิบเดิบ ก็ว่า.
เดิ้มแบบอย่าง ทำเป็นแบบอย่าง ทำเป็นต้นตอให้คนอื่นทำตาม เรียก เดิ้ม.
เดี่ยผงะหงาย หงายหลังล้ม เรียก เดี่ยหลัง.
เดียกฉีด เช่นเอาน้ำใส่กระบอกไม้ไผ่แล้วฉีดออก เรียก น้ำเดียก.
เดี๊ยกอาการพุ่งออกอย่างแรง ด้วยกำลังดันของน้ำ เรียก เดี๊ยก เจี๊ยก ก็ว่า.
เดียงบอกใบ้ บอกให้รู้ระแคะระคายเรียก เดียง อย่างว่า พี่จักเดียงกลอนสารกล่าวมามีเลี้ยง (กา) สอบถามเรียก เดียง อย่างว่า ก็จิ่งเดียงคำต้านถามบาน้อยนาถ (กา).
เดียงตรวจตรา พิจารณา อย่างว่า ให้น้องเดียงดูเบื้องพระกายกองซ้ำตื่ม (กา).
เดียงเพียง อย่างว่า ท่อว่าลูกหน่อท้าวเทียมราชในหอ นั้นเด ควรที่ภูมีมักปลูกแปลงองค์อ้าย ข้านี้เป็นเดียงชั้นชายลำลุนเพื่อน จริงแล้ว ก้ไปเพิงพ่อเจ้าจอมซ้อยที่ประสงค์ (สังข์).
เดี้ยงสีข้าง ชายโครงกระดูกสีข้าง เรียก เดี้ยง.
เดี้ยงบ่วงรัดคอ เชือกที่ทำเป็นวงกลมสำหรับรัดคอวัวควายตัวที่ยังไม่ได้สนตะพาย (สนเครา) เรียก เดี้ยงต่องคอ ก็ว่า.
เดี้ยงไม่เท่ากัน ไม่เรียบ เช่น คนขาเป๋ เวลาเดินไปมาเท้าจะเดี้ยงด้าง อย่างว่า เจ้าผู้ย่างเดี้ยงด้างคือช้างแกว่งหาง (บ.).
เดียดเกลียด รังเกียจ เห็นสิ่งที่ไม่ต้องตาต้องใจแล้วเกิดความขี้เดียดขึ้นมาเรียก เดียด อย่างว่า สนุกอย่านอน เมียวอนอย่ายิน เฮ็ดกินอย่าคร้าน เข้าบ้านอย่าอาย เห็นคนตายอย่าขี้เดียด (ภาษิต).
เดี๊ยดเดี๊ยดอาการเจ็บปวดเสียดแทงเรียก เจ็บเดี๊ยดเดี๊ยด.
แดกงาขนมคลุกงา คือ คั่วงาแล้วตำข้าวเหนียวนึ่งผสมน้ำอ้อย เรียก เข้าแดกงา.
แดนเขต แขวง แว่นแคว้น ทาง ชายเขตดงเรียก แดนดง เขตดินเรียก แดนดิน เขตผีเรียก แดนผี อย่างว่า ชาวเทศท้าวขงเขตแดนผี เขาก็เฮฮนตกตื่นใจกลัวย้าน (สังข์).
แด่นขนสีขาวที่ขึ้นหน้าผากของคนหรือสัตว์เรียก หน้าแด่น.
แด่นแด้ทุรกันดาร อัตคัดขัดสน บ้านเมืองที่เต็มไปด้วยความอาภัพอับจน ผู้คนเจ็บไข้ได้ป่วย เรียก บ้านแด่นแด้ อย่างว่า โคกแด่นแด๋โคกแด่นแด้ ป่าแกแกมป่าไค้ ใผไข้ตั้งแต่ตาย (บ.).
แด่วแด่วอาการที่สัตว์ตัวเล็กๆ ดิ้นเรียก ดิ้นแด่วแด่ว.
โดปลาชะโด ชื่อปลาชนิดหนึ่ง คล้ายปลาช่อน เรียก ปลาโด ปลาค่อโด ก็ว่า อย่างว่า ดุกเดิดบ้านคูนค้าวหมู่โด (สังข์).
โด่ยื่น โผล่ ยื่นหน้าออกนอกรถเรียก โด่คอออกจากรถ.
โดกนกโพระดก ชื่อนกชนิดหนึ่ง เรียก นกกะโดก โพนโดก ก้นโดก ก็ว่า อย่างว่า นุชชุหา คือว่านกกะโดกฮ้องกลางดง โกกิลากาเวาวงแวดเหล่า สังคานกใส่เล่าเหตุการณ์ ส่งข่าวสารทุกสิ่ง ฮ้องแล้วจิ่งบินไป (เวส).
โด่งกระโดดสูง เต้นสูง วัวควายที่กระโดดสูงเรียก เต้นโด่ง โด่งโด่ง ด่งด่ง ก็ว่า.
โดดกระโจน กระโดด ทะยาน วัวควายที่ทะยานไปเรียก โดด เต้นโดด ก็ว่า.
โด้เด้ชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง ในจำพวกมะตาด ผลโต มีรสคัน เป็นอาหารดีของวัว เรียก ต้นสั้นโด้เด้ ส้านโด้เด้ ส้มโด้เด้ ก็ว่า.
โดนชน ตำ เช่น คนที่ชนกันโดยบังเอิญ เรียก โดนกัน ตำกัน ก็ว่า.
ไดมือ (ข.).
ได้ได้มา ตกมา อย่างว่า ได้เมียสาวปานได้งัวซาวแม่ ได้เมียแก่ปานได้แม่ซาวคน (ภาษิต) ได้กินว่าดี ได้สี้ว่าม่วน ได้ยินย้อนผี ได้สี้ย้อนฝัน (ภาษิต). เป็นคำช่วยกริยาบอกอดีต เช่น ได้เฮ็ดได้ทำ ได้เว้า อนุญาต เช่น กินได้ นอนได้ ไปได้ สามารถ มีความสามารถ เช่น เว้าได้ อ่านได้ เขียนได้.
ได้ลื่นได้เปรียบ
แดงจืงคืงแดงระเรื่อ
ดึกในมีนิสัยดื้อมึน แต่ไม่แสดงออกให้คนทั่วไปรู้ ในบางครั้งจะหมายถึงเป็นคนเจ้าชู้ แต่ไม่แสดงออกให้คนทั่วไปรู้ ก็ได้เช่นกัน
โด้นฟืน

ท่อนฝืน

ได้เบิด

ได้หมด

ดอกอะโหล

ลำโพงขยายเสียง ดอกลำโพงขยายเสียง