พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ต"

คำศัพท์อีสานความหมาย
ใต้หล่างใต้ถุน
ตำอิดแต่ก่อน , ตอนแรก , เริ่มต้น , แต่ไหนแต่ไร,นานมาแล้ว
ตำบักหุ่งส้มตำ
ต้อมแคบ
ต้อนที่ดักปลา
ตาวดาบ
ต่าวมากลับมา
ต่าวคืนกลับคืนมา
ใต้ล่างใต้ถุน
ตุ้ยอ้วน
แตงจิงแตงไทย
แตงด้าวแตงร้าน
แตกม้างแตกกระจัดกระจาย, แตกหักเสียหาย
ตอนสวยตอนสาย
ตอนแลงตอนเย็น
ตาเว็นดวงอาทิตย์
ตัวะโกหก พุดปด พุดเท็จ พูดโกหกหลอกลวง เรียก ตัวะ อย่างว่า อย่ามาตัวะให้หล้มตกหล่มดินทราย ตัวะให้กำดินทรายหว่านลงในน้ำ เฮ็ดให้เฮียมหลงหล้มตกตมทังหล่ม ตัวะให้คาดลาดล้มกลางบ้านมื่นชะเล (ผญา).
โตเองตัวเอง
โตนไปกระโดดไป
ติงขยับตัว ไหวตัว
ต่อนก้อน , ชิ้น
โตไปไสคุณไปไหน
ตู้ซู้ตาบซาบแขวนรุงรัง
ตอบซอบเล็กๆ
แตบแซบแบนๆ เล็กๆ
เติบเซิบสูงชะรูด ดูไม่สวย
ตะพึดตะพือไม่บันยะบันยัง
ตาฮัก ตาแพงน่ารัก น่าเอ็นดู
แตกวึ่นๆคับคั่งหนาแน่น , คนเยอะ ,แตกตื่น
ตังนังเก้าอี้,ม้านั่ง
ตื่น1.)ตกใจ 2.)ฟื้นจากหลับ เรียก ตื่น อย่างว่า ให้ตื่นแต่เดิก ให้เศิกแต่หนุ่ม ให้ตื่นเดิกคือกา ให้หากินคือไก่ ตื่นแต่เช้ากินข้าวกับปลา ตื่นสวยกินขวยขี้ไก่โป่ (ภาษิต).
ต้อดเข่ามาขยับ,กระแซะๆๆๆ เข้ามาซิ
ตำหูกทอผ้า
ติงคิงขยับตัว
เต้าประชุม (อีสานตอนบน)
ตุ้มไว้รวบรวม
ตลาดตลาด (เหมือนกับภาษากลาง)
ตอดต่อย (ใช้กับแมลงสัตว์กัดต่อย)
ตื่มเพิ่ม เติม
ตกใจสะดุ้งโดยไม่รู้ตัว เมื่อได้ยินหรือได้เห็นสิ่งที่น่ากลัว เรียก ตกใจ อย่างว่า เขาก็ตกใจย้านโตนหนีหลบหลีก ปะไป่ผ้าวางเนื้อเปล่าแปน (บ.).
ตกแต่งประดับ ตกแต่ง ทำให้สวยงามเรียก ตกแต่ง อย่างว่า เมื่อนั้นฮมฮมพร้อมมุนตรีตกแต่ง ประดับเครื่องแก้วเวนไว้ซู่นาง (สังข์).
ตงหมด สิ้น เช่น ตายหมดเรียก ตายตง อย่างว่า แสงแผดเพี้ยงฟ้าลั่นลงเหง มารมัวกระจัดตุ่มตายตงม้วย (สังข์).
ต่งตึง เต่ง เบ่ง ลักษณะเนื้อหนังมังสาที่จึงเรียก ต่ง เช่น นมตึงเรียก นมต่ง แก้มที่มีเนื้อเต็มเรียก แก้มต่ง อย่างว่า แก้มอ่งต่งแก้มเจ้าอ่งต่ง อย่าชะอ่งหลายเด้อ บ่แม่นลูกอำเภอ บ่แม่นหลานกำนัน ราษฎรคือกันให้ขอเว้านำแน่บ่ได้บ้อ (กลอน).
ต่งเครื่องจับปลาชนิดหนึ่ง สานเป็นตา คล้ายแห แต่ตาใหญ่กว่า ขนาด 2-3 นิ้ว สำหรับลอยไปตามน้ำเพื่อดักจับเอาปลา เรียก ต่ง โต่ง ก็ว่า.
ต่งย่งงาม ระหง คนที่มีรูปร่างสูงได้ส่วนสัด เรียก งามต่งย่ง.
ตจปัญจกกรรมฐานกรรมฐานที่ให้พิจารณาส่วนต่างๆ ของร่างกาย มีผม ขน เล็บ ฟัน หนัง มีหนังเป็นที่ 5.
ตดลมที่ออกจากทวารหนัก เรียก ตด อย่างว่า กำขี้ดีกว่ากำตด (ภาษิต) ตดอ่อยหมา (ภาษิต) กินบ่ช่างกินเป็นหนี้ สี้บ่ช่างสี้โค็ยคด ตดบ่ช่างตดขี้ออกนำ (ภาษิต).
ตดหมากระพังโหม ชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง เรียก เครือตดหมา รากมีหัวใช้หัวทำขนมหรือข้าวเกรียบ และใช้ทำยาได้.
ตดเหม็นชื่อแมลงชนิดหนึ่ง เมื่อกระทบเข้าจะมีเสียงดังที่ก้น เรียก แมงตดเหม็น แมงตดสูด ก็ว่า.
ต้นลำของต้นไม้และพืชเรียก ต้น เช่น ต้นมี้ ต้นม่วง ต้นจิก ต้นฮัง ต้นดู่ ต้นแดง.
ตบตี ตีเรียก ตบ ตีฉาบเรียก ตบแส่ง ตีฉิ่งเรียก ตบสิ่ง ตีกลองเรียก ตบกลอง อย่างว่า เขาก็ตบแส่งฆ้องกลองเข้ากล่อมแคน (ผาแดง).
ตบตีด้วยฝ่ามือ เรียก ตบมือ อย่างว่า โพ่โพ่พร้อมภายบุ่มตบมือ ทิวแพนคำเลื่อนบังบาท้าว อือทือล้อมนงศรีสาวถ่าว ลึงซึ่มผู้ใจท้าวแห่งสถาน (ฮุ่ง) คราวเมื่อเว้าแต่กี้ว่าชิตบแผ่นแผ้นแปนมือให้นั่ง บาดห่ามาฮอดแล้วจำให้นั่งหนาม (ผญา).
ตบไก่ตีปีกเรียก ไก่ตบปีก อย่างว่า กุตโตฮ้องขานขันสูรเถื่อน ไก่เยียะตบปีกท้าขันพร้อมส่งเสียง (ฮุ่ง).
ตบทอบไกล่เกลี่ย ประนีประนอม การประนีประนอมคนวิวาทบาดหมางให้ถูกต้องปรองดองกัน เรียก ตบทอบ เช่น เมื่อลูกหลานผิดพ้องหมองใจจนต้องตัดญาติขาดผี เจ้าโคตรเรียกมาให้ปรองดองกัน เรียก ตบทอบ.
ตบประทายก่อเจดีย์ด้วยทราย เรียก ตบประทาย ตบพระทราย ก็ว่า.
ตบผ้าซักผ้า ซักผ้าด้วยน้ำต้มเรียก ตบผ้า ถูผ้า สูผ้า ก็ว่า.
ตบะการทำความเพียร เพื่อขับไล่ความไม่ดีงามออกจากใจ เรียก บำเพ็ญตบะ เมื่อบำเพ็ญตบะได้เต็มที่แล้วจะเป็นคนมีฤทธิ์เดชอำนาจวาสนาดี การบำเพ็ญตบะจึงเป็นกรณียกิจที่ทุกคนควรทำ อย่างว่า หนูชิงทำตบะให้แมวบักดำก้มขาบ หมาจิกจอกเห่าช้างเป็นหน้าอยากหัว (บ.).
ตมโคลน ดินเปียกเหนียวเรียก ตม อย่างว่า ตมติดเอาตมล้างแถมกันให้มันคล่อง น้ำติดเอาน้ำล้างแถมซ้ำตื่มผู้ดี (บ.).
ต้มทำให้ร้อน ทำให้สุก เช่น ต้มไก่ ต้มเป็ด ต้มปลา ต้มเงินต้มทอง เรียก ต้ม อย่างว่า ลางเถ้าโมโหฮ้ายเหลือตายตั้งแต่จ่ม บ่ทันคึดถี่ถ้วนกุมต้มตั้งแต่หลาน (กาพย์ปู่).
ตรงเที่ยง ไม่เอนเอียง อย่างว่า ต้านตื่มข้อแขชอบชุมโอม นั้นก่อน ยังเล่าขืนคลองเขือสั่งคดีตรงต้อง (ฮุ่ง) ท่อว่าเร็งโญท้าวทวนขีนขัดหลีก ให้ท่านคึดซู่ชั้นตรงถ้วนฮ่ำคนิง (ฮุ่ง).
ตรมระทม ตรอมใจ อย่างว่า กาก่องง้อมนอนคีกคีงตรม ขอนขอนเสียงไก่ขันในเล้า เล็งดูดาวจวนแจ้งในหลึมสูรย์สว่าง ข้ายี่เจ้าทองล้านแต่งปุน (ฮุ่ง).
ตรองคิดทบทวน การคิดทบทวนดูเหตุผล เรียก ตรอง อย่างว่า เป็นฮีตด้วยโดยประโยชน์ญาณขวาง ใผบ่ตรองตาทิพย์ทอดพระเนแนมแจ้ง ชื่อว่าอรุณล้ำสุรภาเพ็งทีป ยังไป่เฮืองฮุ่งเท้าทวงข้อยข่าวเถิง (สังข์).
ตรองเลือก คัด เลือกคัดเอาแต่น้ำที่สะอาด เรียก ตรองน้ำ เลือกให้พรเรียก ตรองพร อย่างว่า พราหมณาตั้งตรองพรพลันกล่าว ให้ลูกเจ้าลุ่มฟ้าปุนแพ้หมู่มาร แด่เนอ (สังข์).
ตรอมเศร้าใจ ระทมใจ อย่างว่า ตีทวงทบท่าวตนตรอมเมี้ยน (กา) ดูนันเท้าคือเมืองจักหว่า นางนาถง้อมยินหม้อมอยู่ตรอม (ฮุ่ง) นับแต่เจ้าจากไว้วางเหยื่ออาหาร ทังมวลเมิลอยู่ตรอมตนเศร้า เขาก็ทรงสลอนค้างคาคอนคองราช ก็บ่กินเหยื่อหญ้าคอยเยี้ยมอยู่เหงา (สังข์).
ตรอมเหี่ยวแห้ง อย่างว่า หน้าเหี่ยวแห้งสองคิ้วไต่ตรอม (กา) ดูนานได้เจ็ดเดือนวันออกมานี้ พี่ท่านเศร้าหมองมั้วหม่นตรอม (สังข์).
ตระการงาม ประหลาด หลาก อย่างว่า พวกหนึ่งปลูกกล้วยอ้อยประดับจิ่มแคมทาง ดูตระการงามดั่งสวนสวรรค์ฟ้า (สังข์) ที่นั้นอยู่สนุกล้นตระการกองมี้ม่วง (กา).
ตระกูลวงศ์ เชื้อสาย เผ่าพันธุ์ กะกูล ก็ว่า อย่างว่า ดูดั่งกะกูลเชื้อแนวนามในราช (สังข์).
ตรัยพระติงสาชื่อสวรรค์ชั้นดาวดึงส์คือสวรรค์ชั้นที่สอง ในจำพวกสวรรค์หกชั้น อย่างว่า เขาก็ชมงันขึ้นตาวติงสาพร้อมยี่ แม่นว่าได้หมื่นมื้อหายเศร้าสว่างกระสัน (ฮุ่ง).
ตลกบาตรถุงบาตรมีสายโยง เรียก ตลกบาตร ถลกบาตร ถงบาตร ก็ว่า.
ตลิ่งฝั่งน้ำ ฝั่งน้ำเรียก ตลิ่ง อย่างว่า ฟังเดอน้องกระดิงทองชู้มิ่ง ตลิ่งค้อยค้อยคอยน้องบ่เห็น (กลอน).
ตวกต้วยหย่อน ยาน นมของหญิงแก่ที่หย่อนยาน เรียก ตวกต้วย อย่างว่า มันก็เฮ็ดนมยานอยู่ตวกต้วยตวกต้วย (เวส).
ตวงนับ กะ ประมาณ ตักเรียก ตวง ตักเหล้าเรียก ตวงเหล้า อย่างว่า นบนาถแล้วเลยแพ่งตักตวง ยนยนยอพี่ทายเที่ยนอันเอาได้ เขาควงพร้อมพอเมาเมี้ยนสั่ง แก้วแก่นไท้ขานแขกแขงาม (ฮุ่ง).
ต่วงเชือก บ่วง เชือกที่ผุกถ่วงโบดหรือโหวด เรียก ต่วง ต่อง ก็ว่า.
ต้วงกลิ่นเหม็นอย่างหนึ่งของปลาร้า เมื่อนำเอาไปทำส้มตำรสอร่ยเป็นพิเศษ เรียก ปลาแดกต้วง อย่างว่า อย่าลืมซุบหมากมี้ของดีตั้งแต่ปู่ อย่าลืมปลาแดกต้วงตำส้มหมากหุ่งเฮา (เสียวสวาสดิ์).
ต้วดพ่อแม่ของปู่ย่า เรียก ต้วด ทวด ก็ว่า เช่น ปู่ต้วด ย่าต้วด.
ตวดตวดเจ็บปวดเป็นระยะเรียก เจ็บตวดตวด ควันโขมงเรียก ควันตวดตวด.
ต่วนชื่อแพรชนิดหนึ่ง เนื้อเกลี้ยงเป็นมันด้านเดียว เรียก ผ้าต่วน.
ตวบซวบใบกล้วยที่ถูกไฟไหม้หย่อนลู่ลงมา เรียก หย่อนตวบซวบ.
ตวยด้วย โดย ตาม อย่างว่า บาก็ตวยตามเข้าหอปรางค์ผาสาท (กา) เฮาจักตวยตามน้องเอากระบวนก้าวแกว่ง เมื่อนั้นท้าวถ่ายผ้าผืนเล้มแต่งตัว (สังข์).
ต้วยเช็ด ป้าย สัมผัส เอามือเช็ดขี้มูก เรียก เอามือต้วยขี้มูก เอามือป้ายแก้มเรียก เอามือต้วยแก้ม เอามือสัมผัสนมเรียก เอามือต้วยนม.
ตวยคำขันหมาก ขันหมากเรียก ตวยคำ อย่างว่า สาวก็ยอตวยคำยื่นสลาถวายเจ้า (กา).
ตองหมองชื่อพรรณไม้ขนาดเล็กชนิดหนึ่ง ใบสีหม่น เรียก ต้นตองหมอง.
ต้อนแต้นชื่อพรรณไม้พุ่มขนาดเล็กชนิดหนึ่ง ลุกเล้กกลม คล้ายลูกตุ้ม เรียก หมากต้อนแต้น หมากน้ำเต้าแล้ง ก็ว่า.
ต้อนแต้นของเล็กกลม ห้อยแขวนแกว่งไปมา เรียก ห้อยต้อนแต้น ถ้าใหญ่เรียก ห้อยโต้นเต้น.
ตอบหมอบเครื่องดักนก สานเป็นรูปคล้ายกรงนก คว่ำบนดิน มีไม้เสียบกลาง ผูกแมงกระชอนหรือจิ้งหรีดไว้กับหลักข้างใน ดักบ่วงไว้รอบกรง เครื่องดักนกชนิดนี้ เรียก ตอบหมอบ.
ตอบหมอบอาการนั่งพับเพียบ เรียก นั่งตอบหมอบ นั่งตอบหมอบตอบขา ก็ว่า.
ต่อมต้อยยากจน เข็ญใจ คนยากจนเข็ญใจเลี้ยงชีพด้วยการขอทาน เรียก ทุกข์ต่อมต้อย อย่างว่า ข้อยนี้ทุกข์ต่อมเตาะทุกข์ต่อมต้อยขอเข้าเพิ่นกิน (บ.).
ต่อยชื่อพลูชนิดหนึ่ง มีรสเผ็ดเรียก พลูต่อย พลูกะต่อย ก็ว่า.
ต่อยตบ ตี ตีกลองเรียก ต่อยกลอง อย่างว่า ไทระเบ็งเกาะต่อยกลองเฟือนฟื้น (ขูลู) ตีหัวเรียก ต่อยหัว อย่างว่า ใจขุ่นเขี้ยวปานค้อนต่อยหัว (กา) ชกมวยเรียก ต่อยมวย ตีเหล็กไฟเรียก ต่อยเหล็กไฟ.
ต้อยเอานิ้วแตะเบาๆ เรียก ต้อย เช่น ต้อยปูน เอามือแตะหนักเรียก ต้วย เช่น เอามือต้วยก้น.
ต้อยต้อยช้า เคี้ยวอาหารช้าๆ เรียก เคี้ยวต้อยต้อย เดินช้าเรียก ย่างต้อยต้อย พูดช้า เรียก เว้าต้อยต้อย ทำช้าเรียก เฮ็ดต้อยต้อย.
ต่อย่อยู่ย่น หดห่อ คนที่มีลักษณะไม่ผึ่งผายนั่งคอหด เรียก คอหดต่อย่อ.
ตะล่างใต้ถุน ใต้ถุนเรือน เรียก ตะล่าง ใต้ล่าง ใต้ถุน ถุน ก็ว่า อย่างว่า จิกจอกแซบเว้าตามพื้นตะล่างเฮือน (สม) ชะพาบพร้อมนบนาถชุลีกร เฮาจักคลาเชียงทองสั่งสูวันนี้ บุญมีขึ้นแทนเมืองท้าวกว่าบ่ฮู้กี่ส่ำช้างงาค้อมอยู่ถุน (ฮุ่ง).
ตะลูดเลื่อน เคลื่อนไป เลื่อนหรือเคลื่อนไป เรียก ตะลูด ตู้ดลูด ก็ว่า.
ตะไลชื่อดอกไม้ไฟชนิดหนึ่ง มีปีกเป็นวงกลม เรียก บั้งไฟตะไล บั้งไฟกง ก็ว่า อย่างว่า เขาหากติดต่อไว้ตะไลม้าท่าชิบิน (ผาแดง).
ตะวันดวงอาทิตย์ เรียก ตะวัน ตาเว็นวัน ก็ว่า อย่างว่า พอเมื่อวันวิ่งขึ้นเขาง่อนงายงาม พุ้นเยอ (สังข์).
ตะวันขึ้นดวงอาทิตย์โผล่พ้นขอบฟ้า.
ตะวันออกดวงอาทิตย์พ้นขอบฟ้า.
ตะวันตกดวงอาทิตย์ลับขอบฟ้า.
ตะหลุงค่าง สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิดหนึ่งในจำพวกลิง เรียก ตะหลุง อย่างว่า อย่าได้เห็นต่อนฮ้ายก้ำฝ่ายทางตะหลุง พุงของลิงกะเขียวดั่งเดียวกันนั้น (ผญา).
ตะหลุ่ยขี้เปียก เรียก ขี้ตะหลุ่ย ขี้กะหลุ่ย ก็ว่า อย่างว่า แก้มปุยลุ่ยแก้มเจ้าปุยลุ่ย ขี้กะหลุ่ยแต่น้อยบ่เป็นตาอยากชม บาดว่าใหญ่ขึ้นมาเหลียวเบิ่งขากลมๆ เหลียวเบิ่งนมขาวๆ ฮาวท้องสีพันพันอยากลั่นโส้งลงใส่อยู่จ่าวจ้าว (กลอน).
ตักหน้าขา ตั้งแต่เข่าถึงโคนขาในเวลานั่ง เรียก ตัก.
ตั๊กตั๊กเสียงดังอย่างนั้น เช่น เสียงรองเท้ากระทบพื้นเวลาเดิน ดังตั๊กตั๊ก.
ตักติต่งชื่อแมลงจำพวกหนึ่งในจำพวกตักแตน มีปีกบินได้ แต่ขายาวกว่าตักแตน เรียก แมงตักติต่ง.
ตักติ่นเล็บอ่อนของวัวหรือควายเวลาแรกเกิด เรียก ตักติ่น.
ตังต้นตัง มียางเหนียว ใช้ติดจักจั่น แมงอี่ หรือเอายางไม้ผสมน้ำมันยางคลุกให้เหนียวก็เรียก ยางตัง ยางกะตังกะติ้ว ก็ว่า.
ตั้งตุ่นชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง เรียก เครือตั้งตุ่น.
ตังบี้ชื่อพรรณไม้ขนาดใหญ่ชนิดหนึ่ง มีผลขนาดมะยม แต่ไม่มีแฉกยางเหนียว ใช้กินได้ ยางใช้ติดจักจั่นและแมงอีได้.
ตังเสี้ยนชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เป็นไม้ขนาดเล็ก ลำต้นและใบสีหม่น เรียก ต้นตังเสี้ยน.
ตังอาบชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ต้นตังอาบ.
ตังโอชื่อผักชนิดหนึ่ง ใบเล็กหนา มีกลิ่นหอม เรียก ผักตังโอ.
ตันไม่ทะลุเรียก ตัน เช่นคิดไม่ออกเรียก ตันใจ ยิงไม่ออกเรียก ตันปืน บังหน้าเรียก ตันหน้า อย่างว่า เถิงผากว้างวงศ์ระวังเมฆ ผาใหญ่ตั้งตันหน้าโยชน์ยาว (สังข์).
ตั้น

อวบอั๋น แน่น คนที่มีร่างกายอวบอั๋น เรียก แข้นอั้นตั้น.

ตั๋วะโกหก พุดปด พุดเท็จ พูดโกหกหลอกลวง เรียก ตั๋วะ อย่างว่า อย่ามาตั๋วะให้หล้มตกหล่มดินทราย ตั๋วะให้กำดินทรายหว่านลงในน้ำ เฮ็ดให้เฮียมหลงหล้มตกตมทังหล่ม ตั๋วะให้คาดลาดล้มกลางบ้านมื่นชะเล (ผญา).
ตากบชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ต้นตากบ ต้นตะขบ ก็ว่า.
ต้างหล้างกว้าง ลึก หลุมที่มีลักษณะกว้างและลึก เรียก ต้างหล้าง อย่างว่า เจ้าต้างหล้างขุมขี้ยางสังมาคือชิใหญ่ ซั๊วข้างพุ้นแล้วมาซั๊วข้างพี้คือชิได้เทื่อละลึม (บ.).
ตาปลาเถาวัลย์เปรียง ชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง เรียก เครือตาปา เครือตาปานี้มี 2 ชนิด คือเครือตาปาที่เกิดบนบกเรียก เครือตาปาโคก ที่เกิดตามน้ำหรือริมน้ำ เรียก ตาปาน้ำ.
ตาปลาก้อนเนื้อแข็งที่ขึ้นตามเท้าเพราะการเสียดสีของแข็ง เรียก ตาปา.
ติ่งติ้นจับด้วยมือสองนิ้ว คือนิ้วชี้และนิ้วโป้ การจับด้วยมือสองนิ้วไม่แน่นเรียก จับติ่งติ้น อย่างว่า กูจักจับติ่งติ้นนมไว้บ่วาง(กา).
ตีนแฮดชื่อเห็ดชนิดหนึ่ง ตีนใหญ่ คล้ายตีนแฮด เรียก เห็ดตีนแฮด ใช้กินเป็นอาหารได้.
ตื้นไม่ลึก เช่นน้ำไม่ลึก เรียก น้ำตื้น คิดไม่ลึก เรียก คิดตื้น ปัญญาไม่ลึกเรียก ปัญญาตื้น.
ตุ้นเอาไม้พายราน้ำ เพื่อให้เรือหยุดเรียก ตุ้นเฮือ พูดตักเตือนไว้ก่อนเรียก ตุ้นเตือน ตักเตือน ก็ว่า.
ตุบเอาสิ่งของที่มีราคาเท่ากันมาแลกเปลี่ยนกัน เรียก ตุบ จุบ ก็ว่า.
ตุ๊บตับมีเสียงดังอย่างนั้น เช่นเสียงที่เกิดจากเอามือทุบดิน หรือของหนักที่หนักตกลงมาสู่ดิน ดังตุ๊บตับ.
ตุ้มฆ้องตาตุ่มเหนือข้อเท้า เรียก ตุ้มฆ้อง ตุ้มตุ่มฆ้อง ก็ว่า.
ตู้ดขยับ, เลื่อน เช่นขยับเก้าอี้ เรียก ตู้ดเก้าอี้ ซูดเก้าอี้ ก็ว่า.
เต็นชื่อนกชนิดหนึ่ง มีปีกสีเขียว ชอบอาศัยอยู่บนกิ่งไม้ ด้อมมองสิ่งที่ควรกิน อย่างว่า นกเจ่าดั้งเลียบล้ำงอยสา เห็นปลามาอยากกินแดดิ้น นกเต็นเต้นโตนลงกินก่อน นกเจ่าดั้งแหนหน้าเบิ่งดาย (กลอน).
เต้นกระโดด, โลด, เผ่น อย่างว่า ฟังยินเค็งเค็งก้องหลายชายชิงฮูป ลางพ่องทำผาบแพ้โตนเต้าพ่ายพัง (สังข์) เขาไล่ต้อนโตนเต้นแล่นหนี (กา).
เติ่งเคิ่งค้างเติ่ง
โต(น.) รูป, ตน, ตนเอง, คำใช้เรียกแทนคน สัตว์ และสิ่งของบางอย่าง เช่น ตัวละคร ตัวหนังสือ (น.) ลักษณนามใช้เรียกสัตว์และสิ่งของบางอย่าง เช่น ม้า 5 ตัว ตะปู 3 ตัว เสื้อ 3 ตัว (น.) ใช้เรียกผู้ที่ตนพูดด้วยในฐานะคนเสมอกันที่สนิทกัน เช่น ตัวจะไปไหม
โต่งโต้นลักษณะของสิ่งของที่ใหญ่แขวนแกว่งไปมา เรียก ห้อยโต่งโต้น ถ้าเล็ก เรียก ห้อยต่องต้อน.
โต้งโหล้งลุ่ม ลึก นาที่ลุ่มลึกมีน้ำขังตลอดปีเรียก นาโต้งโหล้ง ถ้าตื้นและมีน้ำไม่ขังตลอดปี เรียก นาต้องหล้อง อย่างว่า บ่ได้พาโลล้นดำนาหลายท่ง คึดต่อเจ้าโต้งโหล้งนาเฮื้อไฮ่เดียวนั้นแล้ว (กลอน).
โตนตก กระโดด กระโจน น้ำตกจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำ เรียก น้ำโตน อย่างว่า น้ำแผ่ต้องไหลห้วยตาดโตน (กา) กระโดดเรียก โตน กระโจนเรียก โตน อย่างว่า โตนลงเฮือนฮอดนงนางน้อย (กา).
โต่นฟักเขียว ชื่อพืชเถาชนิดหนึ่ง เรียก หมากโต่น ผลโต มีขน ใช้กินได้.
โต่นเปลือย เปล่า ไก่ไม่มีขนเรียก ไก่โต่น จิ้งหรีดไม่มีปีก เรียก จินายโต่น คนไม่นุ่งผ้า เรียก คนโต่น ปะเปือยโก่นโต่น ก็ว่า.
โต้นลูกตุ้มสำหรับใส่เครื่องชั่งจีนเรียก หมากโต้นชิง. (วิเศษ) ลักษณะสิ่งของที่ห้อยลงมา และอาจจะมีขนาดใหญ่ เช่น หำโต้น
โต้นนมที่ใหญ่กว่าปกติ เรียก นมโต้น อย่างว่า สาวนมโต้นลงโพนอย่าชะแล่น บาดเจ้าคาดลาดล้มนมชิโต้นกว่าหลัง (บ.).
โต้นเต้นสิ่งของที่ค่อนข้างใหญ่ ห้อยแกว่งไปมา เรียก ห้อยโต้นเต้น อย่างว่า โต้นติเต้นหมากม่วงกะเสน เทียวไปเพลเจ้าหัวไล่ข้า ขึ้นหมากหว้าเจ้าหัวไล่แทง ขึ้นหมากแดงเจ้าหัวไล่ปล้ำ (กล่อมลูก).
ไต1.)อวัยวะชนิดหนึ่ง ทำหน้าที่ขับของเสียออกมากับน้ำปัสสาวะ เรียก ไต อนึ่งเนื้อที่เป็นก้อนแข็งอยู่ในเนื้อเรียก เนื้อเป็นไต. 2.)ขัน ถาด ขันหรือถาดเรียก ไต ไตคำ ก็ว่า 3.)แผ่นดิน แผ่นดินเรียก แผ่นไต
ไต่คลานไป วิ่งไป เช่น บุ้งคลานไปเรียก แมงบ้งไต่ กระถิกวิ่งไปตามกิ่งไม้เรียก กะเล็นไต่ไม้ เดินตามทางเรียก ไต่ทาง.
ไต้1.)ของใช้สำหรับจุดไฟให้สว่าง เรียก ไต้ กะบองไต้ ก็ว่า. 2.)จุด เช่น จุดเทียน เรียก ไต้เทียน จุดไต้เรียก จุดกะบอง อย่างว่า ฮุ่งค่ำเช้าตามไต้เฮื่อเฮือง (สังข์).
ไต่เต้าเดินตาม อย่างว่า ตวยไต่เต้าตามพื้นล่ำฮอย (กา) อย่าได้เดินไต่เต้าตามข้อยบ่ดี (กา).
ไตรสาม เป็นคำนำหน้าสมาส เช่น ไตรลักษณ์ ไตรทวาร.
ไตรจักรภพทั้งสาม คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ ตามไสยศาสตร์ว่า โลกมนุษย์ โลกสวรรค์ โลกบาดาล หรือจะเรียก ไตรภูมิ ก็ความหมายเดียวกัน.
ไตรจีวรผ้า 3 ผืนของภิกษุ คือ อันตรวาสก (ผ้าสบง) อุตราสงค์ (ผ้าจีวร) สังฆาฏิ (ผ้าทาบ).
ไตร่ตรองคิดทบทวน ตริตรอง อย่างว่า ไว้แก่ไตร่ตรองปุนแว่นแยง ยามแค้น (สังข์).
ไตรตรึงษ์ดาวดึงส์ สวรรค์ชั้นที่ 2 คือ ชั้นดาวดึงส์ ซึ่งเป็นชั้นที่พระอินทร์ครอง.
ไตรทวารทวารทั้ง 3 คือ กาย เรียก กายทวาร วาจา เรียก วจีทวาร ใจ เรียก มโนทวาร.
ไตรทศเทวดา 33 องค์ หมายถึง พระอินทร์และบริวารของพระอินทร์ซึ่งอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์.
ไตรปิฎกพระธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้า มี 3 ปิฎก คือ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก.
ไตรเพทชื่อคัมภีร์ศาสนาพราหมณ์ มี 3 คือ ฤคเวท ยชุรเวท สามเวท.
ไตรภาคีสนธิสัญญาที่มีคู่สัญญา 3 ฝ่าย เรียก สนธิสัญญาไตรภาคี.
ไตรยางค์อักษรสามหมู่คือ อักษรสูง อักษรกลาง อักษรต่ำ.
ไตรรงค์ธงชาติไทยซึ่งมี 3 สี คือสีขาว สีแดง สีน้ำเงิน เรียก ธงไตรรงค์.
ไตรรัตน์แก้ว 3 ประการคือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์.
ไตรลักษณ์ลักษณะที่เป็นสามัญทั่วไป 3 ประการ คือ ความไม่เที่ยง ความเป็นทุกข์ ความไม่ใช่ตัวตน.
ไตรโลกโลกทั้ง 3 ทางวรรณคดี หมายถึง สวรรค์ มนุษย์โลก บาดาล ทางศาสนาหมายถึงภพทั้ง 3 คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ.
ไตรวัฎวัฎฎะ 3 คือ กิเลสวัฎ กรรมวัฎ วิปาวัฎ.
ไตรวิชชาวิชชา 3 คือ วิชชาระลึกชาติหนหลังได้ วิชชารู้ความเกิดตายของคนและสัตว์ และวิชชารู้ในการทำให้สิ้นกิเลส.
ไตรสรณคมณ์การถึงพระรัตนตรัย คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ว่าเป็นที่พึ่งที่ระลึก.
ไตรสิกขาสิกขา 3 คือ ศีล เรียก สีลสิกขา ษมาธิ เรียก จิตสิกขา ปัญญา เรียก ปัญญาสิกขา.
ไตล่ามชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง ผลสีแดง เรียก หมากไตล่าม.
ตัวขวัญตัวขวัญก็คือตัวคนเรา พระพุทธเจ้าสอนว่า มีของสองสิ่งรวมกันอยู่ ของสองสิ่งคือร่างกายและจิตใจ ร่างกายและจิตใจนี้พระพุทธเจ้าสอนว่า ใจเป็นนาย กายเป็นบ่าว ใจเป็นผู้สั่ง ร่างกายเป็นผู้ทำ การสู่ขวัญก็คือการยกย่องจิตใจให้ทำความดีความชอบ.
ตื่มแฮงเพิ่มกำลัง อย่างว่า วอนอินตาตื่มแฮงโฮมฆ่า (สังข์).
ตาย้านน่ากลัว
ตี้ละสิ
ตั๋วโกหก พุดปด พุดเท็จ พูดโกหกหลอกลวง เรียก ตั๋วะ อย่างว่า อย่ามาตั๋วะให้หล้มตกหล่มดินทราย ตั๋วะให้กำดินทรายหว่านลงในน้ำ เฮ็ดให้เฮียมหลงหล้มตกตมทังหล่ม ตั๋วะให้คาดลาดล้มกลางบ้านมื่นชะเล (ผญา).
ตำนวจ

ตำรวจ ผู้ตรวจตราคนทำผิดกฎหมายบ้านเมือง

แตงกิง

แตงไทย ชื่อแตงไทยชนิดหนึ่ง

ตึกแห

ทอดแห

ตั้งแต่ปุดแต่ปู้

ตั้งแต่สมัยโบราณกาล

ตำก่อแต่ก่อน , ตอนแรก , เริ่มต้น , แต่ไหนแต่ไร,นานมาแล้ว
แตงจริง

แตงไทย

ต่อย

สอย