พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ต"

คำศัพท์อีสานความหมาย
ใต้หล่างใต้ถุน
ตำอิด,ตำก่อแต่ก่อน , ตอนแรก , เริ่มต้น , แต่ไหนแต่ไร,นานมาแล้ว
ตำบักหุ่งส้มตำ
ต้อมแคบ
ต่าวมากลับมา
ต่าวคืนกลับคืนมา
ตุ้ยอ้วน
แตงจิงแตงไทย
แตกม้างแตกกระจัดกระจาย, แตกหักเสียหาย
ตอนสวยตอนสาย
ตอนแลงตอนเย็น
ตาเว็นดวงอาทิตย์
ตัวะโกหก พุดปด พุดเท็จ พูดโกหกหลอกลวง เรียก ตัวะ อย่างว่า อย่ามาตัวะให้หล้มตกหล่มดินทราย ตัวะให้กำดินทรายหว่านลงในน้ำ เฮ็ดให้เฮียมหลงหล้มตกตมทังหล่ม ตัวะให้คาดลาดล้มกลางบ้านมื่นชะเล (ผญา).
โตนไปกระโดดไป
ติงขยับตัว ไหวตัว
ต่อนก้อน , ชิ้น
ตู้ซู้ตาบซาบแขวนรุงรัง
ตอบซอบเล็กๆ
เติบเซิบสูงชะรูด ดูไม่สวย
ตะพึดตะพือไม่บันยะบันยัง
ตาฮัก ตาแพงน่ารัก น่าเอ็นดู
ตังนังเก้าอี้,ม้านั่ง
ตื่น1.)ตกใจ 2.)ฟื้นจากหลับ เรียก ตื่น อย่างว่า ให้ตื่นแต่เดิก ให้เศิกแต่หนุ่ม ให้ตื่นเดิกคือกา ให้หากินคือไก่ ตื่นแต่เช้ากินข้าวกับปลา ตื่นสวยกินขวยขี้ไก่โป่ (ภาษิต).
ต้อดเข่ามาขยับ,กระแซะๆๆๆ เข้ามาซิ
ตำหูกทอผ้า
ติงคิงขยับตัว
ตุ้มไว้รวบรวม
ตลาดตลาด (เหมือนกับภาษากลาง)
ตอดต่อย (ใช้กับแมลงสัตว์กัดต่อย)
ตื่มเพิ่ม เติม
ตจปัญจกกรรมฐานกรรมฐานที่ให้พิจารณาส่วนต่างๆ ของร่างกาย มีผม ขน เล็บ ฟัน หนัง มีหนังเป็นที่ 5.
ตดลมที่ออกจากทวารหนัก เรียก ตด อย่างว่า กำขี้ดีกว่ากำตด (ภาษิต) ตดอ่อยหมา (ภาษิต) กินบ่ช่างกินเป็นหนี้ สี้บ่ช่างสี้โค็ยคด ตดบ่ช่างตดขี้ออกนำ (ภาษิต).
ตรอมเหี่ยวแห้ง อย่างว่า หน้าเหี่ยวแห้งสองคิ้วไต่ตรอม (กา) ดูนานได้เจ็ดเดือนวันออกมานี้ พี่ท่านเศร้าหมองมั้วหม่นตรอม (สังข์).
ตรัยพระติงสาชื่อสวรรค์ชั้นดาวดึงส์คือสวรรค์ชั้นที่สอง ในจำพวกสวรรค์หกชั้น อย่างว่า เขาก็ชมงันขึ้นตาวติงสาพร้อมยี่ แม่นว่าได้หมื่นมื้อหายเศร้าสว่างกระสัน (ฮุ่ง).
ตลกบาตรถุงบาตรมีสายโยง เรียก ตลกบาตร ถลกบาตร ถงบาตร ก็ว่า.
ตะล่างใต้ถุน ใต้ถุนเรือน เรียก ตะล่าง ใต้ล่าง ใต้ถุน ถุน ก็ว่า อย่างว่า จิกจอกแซบเว้าตามพื้นตะล่างเฮือน (สม) ชะพาบพร้อมนบนาถชุลีกร เฮาจักคลาเชียงทองสั่งสูวันนี้ บุญมีขึ้นแทนเมืองท้าวกว่าบ่ฮู้กี่ส่ำช้างงาค้อมอยู่ถุน (ฮุ่ง).
ตั๋วะโกหก พุดปด พุดเท็จ พูดโกหกหลอกลวง เรียก ตั๋วะ อย่างว่า อย่ามาตั๋วะให้หล้มตกหล่มดินทราย ตั๋วะให้กำดินทรายหว่านลงในน้ำ เฮ็ดให้เฮียมหลงหล้มตกตมทังหล่ม ตั๋วะให้คาดลาดล้มกลางบ้านมื่นชะเล (ผญา).
ตากบชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ต้นตากบ ต้นตะขบ ก็ว่า.
ติ่งติ้นจับด้วยมือสองนิ้ว คือนิ้วชี้และนิ้วโป้ การจับด้วยมือสองนิ้วไม่แน่นเรียก จับติ่งติ้น อย่างว่า กูจักจับติ่งติ้นนมไว้บ่วาง(กา).
ตื้นไม่ลึก เช่นน้ำไม่ลึก เรียก น้ำตื้น คิดไม่ลึก เรียก คิดตื้น ปัญญาไม่ลึกเรียก ปัญญาตื้น.
ตู้ดขยับ, เลื่อน เช่นขยับเก้าอี้ เรียก ตู้ดเก้าอี้ ซูดเก้าอี้ ก็ว่า.
เติ่งเคิ่งค้างเติ่ง
โต(น.) รูป, ตน, ตนเอง, คำใช้เรียกแทนคน สัตว์ และสิ่งของบางอย่าง เช่น ตัวละคร ตัวหนังสือ (น.) ลักษณนามใช้เรียกสัตว์และสิ่งของบางอย่าง เช่น ม้า 5 ตัว ตะปู 3 ตัว เสื้อ 3 ตัว (น.) ใช้เรียกผู้ที่ตนพูดด้วยในฐานะคนเสมอกันที่สนิทกัน เช่น ตัวจะไปไหม
โต้นลูกตุ้มสำหรับใส่เครื่องชั่งจีนเรียก หมากโต้นชิง. (วิเศษ) ลักษณะสิ่งของที่ห้อยลงมา และอาจจะมีขนาดใหญ่ เช่น หำโต้น
ไต1.)อวัยวะชนิดหนึ่ง ทำหน้าที่ขับของเสียออกมากับน้ำปัสสาวะ เรียก ไต อนึ่งเนื้อที่เป็นก้อนแข็งอยู่ในเนื้อเรียก เนื้อเป็นไต. 2.)ขัน ถาด ขันหรือถาดเรียก ไต ไตคำ ก็ว่า 3.)แผ่นดิน แผ่นดินเรียก แผ่นไต
ไต่คลานไป วิ่งไป เช่น บุ้งคลานไปเรียก แมงบ้งไต่ กระถิกวิ่งไปตามกิ่งไม้เรียก กะเล็นไต่ไม้ เดินตามทางเรียก ไต่ทาง.
ไต้1.)ของใช้สำหรับจุดไฟให้สว่าง เรียก ไต้ กะบองไต้ ก็ว่า. 2.)จุด เช่น จุดเทียน เรียก ไต้เทียน จุดไต้เรียก จุดกะบอง อย่างว่า ฮุ่งค่ำเช้าตามไต้เฮื่อเฮือง (สังข์).
ไต่เต้าเดินตาม อย่างว่า ตวยไต่เต้าตามพื้นล่ำฮอย (กา) อย่าได้เดินไต่เต้าตามข้อยบ่ดี (กา).
ไตรสาม เป็นคำนำหน้าสมาส เช่น ไตรลักษณ์ ไตรทวาร.
ไตรจักรภพทั้งสาม คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ ตามไสยศาสตร์ว่า โลกมนุษย์ โลกสวรรค์ โลกบาดาล หรือจะเรียก ไตรภูมิ ก็ความหมายเดียวกัน.
ไตรจีวรผ้า 3 ผืนของภิกษุ คือ อันตรวาสก (ผ้าสบง) อุตราสงค์ (ผ้าจีวร) สังฆาฏิ (ผ้าทาบ).
ไตร่ตรองคิดทบทวน ตริตรอง อย่างว่า ไว้แก่ไตร่ตรองปุนแว่นแยง ยามแค้น (สังข์).
ไตรตรึงษ์ดาวดึงส์ สวรรค์ชั้นที่ 2 คือ ชั้นดาวดึงส์ ซึ่งเป็นชั้นที่พระอินทร์ครอง.
ไตรทวารทวารทั้ง 3 คือ กาย เรียก กายทวาร วาจา เรียก วจีทวาร ใจ เรียก มโนทวาร.
ไตรทศเทวดา 33 องค์ หมายถึง พระอินทร์และบริวารของพระอินทร์ซึ่งอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์.
ไตรปิฎกพระธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้า มี 3 ปิฎก คือ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก.
ไตรเพทชื่อคัมภีร์ศาสนาพราหมณ์ มี 3 คือ ฤคเวท ยชุรเวท สามเวท.
ไตรภาคีสนธิสัญญาที่มีคู่สัญญา 3 ฝ่าย เรียก สนธิสัญญาไตรภาคี.
ไตรยางค์อักษรสามหมู่คือ อักษรสูง อักษรกลาง อักษรต่ำ.
ไตรรงค์ธงชาติไทยซึ่งมี 3 สี คือสีขาว สีแดง สีน้ำเงิน เรียก ธงไตรรงค์.
ไตรรัตน์แก้ว 3 ประการคือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์.
ไตรลักษณ์ลักษณะที่เป็นสามัญทั่วไป 3 ประการ คือ ความไม่เที่ยง ความเป็นทุกข์ ความไม่ใช่ตัวตน.
ไตรโลกโลกทั้ง 3 ทางวรรณคดี หมายถึง สวรรค์ มนุษย์โลก บาดาล ทางศาสนาหมายถึงภพทั้ง 3 คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ.
ไตรวัฎวัฎฎะ 3 คือ กิเลสวัฎ กรรมวัฎ วิปาวัฎ.
ไตรวิชชาวิชชา 3 คือ วิชชาระลึกชาติหนหลังได้ วิชชารู้ความเกิดตายของคนและสัตว์ และวิชชารู้ในการทำให้สิ้นกิเลส.
ไตรสรณคมณ์การถึงพระรัตนตรัย คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ว่าเป็นที่พึ่งที่ระลึก.
ไตรสิกขาสิกขา 3 คือ ศีล เรียก สีลสิกขา ษมาธิ เรียก จิตสิกขา ปัญญา เรียก ปัญญาสิกขา.
ไตล่ามชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง ผลสีแดง เรียก หมากไตล่าม.
ตาย้านน่ากลัว
ตี้ละสิ
ตั๋วโกหก พุดปด พุดเท็จ พูดโกหกหลอกลวง เรียก ตั๋วะ อย่างว่า อย่ามาตั๋วะให้หล้มตกหล่มดินทราย ตั๋วะให้กำดินทรายหว่านลงในน้ำ เฮ็ดให้เฮียมหลงหล้มตกตมทังหล่ม ตั๋วะให้คาดลาดล้มกลางบ้านมื่นชะเล (ผญา).