พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ต"

คำศัพท์อีสานความหมาย
ใต้หล่างใต้ถุน
ตำอิดแต่ก่อน , ตอนแรก , เริ่มต้น , แต่ไหนแต่ไร,นานมาแล้ว
ตำบักหุ่งส้มตำ
ต้อมแคบ
ต้อนที่ดักปลา
ตาวดาบ
ต่าวมากลับมา
ต่าวคืนกลับคืนมา
ใต้ล่างใต้ถุน
ตุ้ยอ้วน
แตงจิงแตงไทย
แตงด้าวแตงร้าน
แตกม้างแตกกระจัดกระจาย, แตกหักเสียหาย
ตอนสวยตอนสาย
ตอนแลงตอนเย็น
ตาเว็นดวงอาทิตย์
ตัวะโกหก พุดปด พุดเท็จ พูดโกหกหลอกลวง เรียก ตัวะ อย่างว่า อย่ามาตัวะให้หล้มตกหล่มดินทราย ตัวะให้กำดินทรายหว่านลงในน้ำ เฮ็ดให้เฮียมหลงหล้มตกตมทังหล่ม ตัวะให้คาดลาดล้มกลางบ้านมื่นชะเล (ผญา).
โตเองตัวเอง
โตนไปกระโดดไป
ติงขยับตัว ไหวตัว
ต่อนก้อน , ชิ้น
โตไปไสคุณไปไหน
ตู้ซู้ตาบซาบแขวนรุงรัง
ตอบซอบเล็กๆ
แตบแซบแบนๆ เล็กๆ
เติบเซิบสูงชะรูด ดูไม่สวย
ตะพึดตะพือไม่บันยะบันยัง
ตาฮัก ตาแพงน่ารัก น่าเอ็นดู
แตกวึ่นๆคับคั่งหนาแน่น , คนเยอะ ,แตกตื่น
ตังนังเก้าอี้,ม้านั่ง
ตื่น1.)ตกใจ 2.)ฟื้นจากหลับ เรียก ตื่น อย่างว่า ให้ตื่นแต่เดิก ให้เศิกแต่หนุ่ม ให้ตื่นเดิกคือกา ให้หากินคือไก่ ตื่นแต่เช้ากินข้าวกับปลา ตื่นสวยกินขวยขี้ไก่โป่ (ภาษิต).
ต้อดเข่ามาขยับ,กระแซะๆๆๆ เข้ามาซิ
ตำหูกทอผ้า
ติงคิงขยับตัว
เต้าประชุม (อีสานตอนบน)
ตุ้มไว้รวบรวม
ตลาดตลาด (เหมือนกับภาษากลาง)
ตอดต่อย (ใช้กับแมลงสัตว์กัดต่อย)
ตื่มเพิ่ม เติม
ตกใจสะดุ้งโดยไม่รู้ตัว เมื่อได้ยินหรือได้เห็นสิ่งที่น่ากลัว เรียก ตกใจ อย่างว่า เขาก็ตกใจย้านโตนหนีหลบหลีก ปะไป่ผ้าวางเนื้อเปล่าแปน (บ.).
ตกแต่งประดับ ตกแต่ง ทำให้สวยงามเรียก ตกแต่ง อย่างว่า เมื่อนั้นฮมฮมพร้อมมุนตรีตกแต่ง ประดับเครื่องแก้วเวนไว้ซู่นาง (สังข์).
ตงหมด สิ้น เช่น ตายหมดเรียก ตายตง อย่างว่า แสงแผดเพี้ยงฟ้าลั่นลงเหง มารมัวกระจัดตุ่มตายตงม้วย (สังข์).
ต่งตึง เต่ง เบ่ง ลักษณะเนื้อหนังมังสาที่จึงเรียก ต่ง เช่น นมตึงเรียก นมต่ง แก้มที่มีเนื้อเต็มเรียก แก้มต่ง อย่างว่า แก้มอ่งต่งแก้มเจ้าอ่งต่ง อย่าชะอ่งหลายเด้อ บ่แม่นลูกอำเภอ บ่แม่นหลานกำนัน ราษฎรคือกันให้ขอเว้านำแน่บ่ได้บ้อ (กลอน).
ต่งเครื่องจับปลาชนิดหนึ่ง สานเป็นตา คล้ายแห แต่ตาใหญ่กว่า ขนาด 2-3 นิ้ว สำหรับลอยไปตามน้ำเพื่อดักจับเอาปลา เรียก ต่ง โต่ง ก็ว่า.
ต่งย่งงาม ระหง คนที่มีรูปร่างสูงได้ส่วนสัด เรียก งามต่งย่ง.
ตจปัญจกกรรมฐานกรรมฐานที่ให้พิจารณาส่วนต่างๆ ของร่างกาย มีผม ขน เล็บ ฟัน หนัง มีหนังเป็นที่ 5.
ตดลมที่ออกจากทวารหนัก เรียก ตด อย่างว่า กำขี้ดีกว่ากำตด (ภาษิต) ตดอ่อยหมา (ภาษิต) กินบ่ช่างกินเป็นหนี้ สี้บ่ช่างสี้โค็ยคด ตดบ่ช่างตดขี้ออกนำ (ภาษิต).
ตดหมากระพังโหม ชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง เรียก เครือตดหมา รากมีหัวใช้หัวทำขนมหรือข้าวเกรียบ และใช้ทำยาได้.
ตดเหม็นชื่อแมลงชนิดหนึ่ง เมื่อกระทบเข้าจะมีเสียงดังที่ก้น เรียก แมงตดเหม็น แมงตดสูด ก็ว่า.
ต้นลำของต้นไม้และพืชเรียก ต้น เช่น ต้นมี้ ต้นม่วง ต้นจิก ต้นฮัง ต้นดู่ ต้นแดง.
ตบตี ตีเรียก ตบ ตีฉาบเรียก ตบแส่ง ตีฉิ่งเรียก ตบสิ่ง ตีกลองเรียก ตบกลอง อย่างว่า เขาก็ตบแส่งฆ้องกลองเข้ากล่อมแคน (ผาแดง).
ตบตีด้วยฝ่ามือ เรียก ตบมือ อย่างว่า โพ่โพ่พร้อมภายบุ่มตบมือ ทิวแพนคำเลื่อนบังบาท้าว อือทือล้อมนงศรีสาวถ่าว ลึงซึ่มผู้ใจท้าวแห่งสถาน (ฮุ่ง) คราวเมื่อเว้าแต่กี้ว่าชิตบแผ่นแผ้นแปนมือให้นั่ง บาดห่ามาฮอดแล้วจำให้นั่งหนาม (ผญา).
ตบไก่ตีปีกเรียก ไก่ตบปีก อย่างว่า กุตโตฮ้องขานขันสูรเถื่อน ไก่เยียะตบปีกท้าขันพร้อมส่งเสียง (ฮุ่ง).
ตบทอบไกล่เกลี่ย ประนีประนอม การประนีประนอมคนวิวาทบาดหมางให้ถูกต้องปรองดองกัน เรียก ตบทอบ เช่น เมื่อลูกหลานผิดพ้องหมองใจจนต้องตัดญาติขาดผี เจ้าโคตรเรียกมาให้ปรองดองกัน เรียก ตบทอบ.
ตบประทายก่อเจดีย์ด้วยทราย เรียก ตบประทาย ตบพระทราย ก็ว่า.
ตบผ้าซักผ้า ซักผ้าด้วยน้ำต้มเรียก ตบผ้า ถูผ้า สูผ้า ก็ว่า.
ตบะการทำความเพียร เพื่อขับไล่ความไม่ดีงามออกจากใจ เรียก บำเพ็ญตบะ เมื่อบำเพ็ญตบะได้เต็มที่แล้วจะเป็นคนมีฤทธิ์เดชอำนาจวาสนาดี การบำเพ็ญตบะจึงเป็นกรณียกิจที่ทุกคนควรทำ อย่างว่า หนูชิงทำตบะให้แมวบักดำก้มขาบ หมาจิกจอกเห่าช้างเป็นหน้าอยากหัว (บ.).
ตมโคลน ดินเปียกเหนียวเรียก ตม อย่างว่า ตมติดเอาตมล้างแถมกันให้มันคล่อง น้ำติดเอาน้ำล้างแถมซ้ำตื่มผู้ดี (บ.).
ต้มทำให้ร้อน ทำให้สุก เช่น ต้มไก่ ต้มเป็ด ต้มปลา ต้มเงินต้มทอง เรียก ต้ม อย่างว่า ลางเถ้าโมโหฮ้ายเหลือตายตั้งแต่จ่ม บ่ทันคึดถี่ถ้วนกุมต้มตั้งแต่หลาน (กาพย์ปู่).
ตรงเที่ยง ไม่เอนเอียง อย่างว่า ต้านตื่มข้อแขชอบชุมโอม นั้นก่อน ยังเล่าขืนคลองเขือสั่งคดีตรงต้อง (ฮุ่ง) ท่อว่าเร็งโญท้าวทวนขีนขัดหลีก ให้ท่านคึดซู่ชั้นตรงถ้วนฮ่ำคนิง (ฮุ่ง).
ตรมระทม ตรอมใจ อย่างว่า กาก่องง้อมนอนคีกคีงตรม ขอนขอนเสียงไก่ขันในเล้า เล็งดูดาวจวนแจ้งในหลึมสูรย์สว่าง ข้ายี่เจ้าทองล้านแต่งปุน (ฮุ่ง).
ตรองคิดทบทวน การคิดทบทวนดูเหตุผล เรียก ตรอง อย่างว่า เป็นฮีตด้วยโดยประโยชน์ญาณขวาง ใผบ่ตรองตาทิพย์ทอดพระเนแนมแจ้ง ชื่อว่าอรุณล้ำสุรภาเพ็งทีป ยังไป่เฮืองฮุ่งเท้าทวงข้อยข่าวเถิง (สังข์).
ตรองเลือก คัด เลือกคัดเอาแต่น้ำที่สะอาด เรียก ตรองน้ำ เลือกให้พรเรียก ตรองพร อย่างว่า พราหมณาตั้งตรองพรพลันกล่าว ให้ลูกเจ้าลุ่มฟ้าปุนแพ้หมู่มาร แด่เนอ (สังข์).
ตรอมเศร้าใจ ระทมใจ อย่างว่า ตีทวงทบท่าวตนตรอมเมี้ยน (กา) ดูนันเท้าคือเมืองจักหว่า นางนาถง้อมยินหม้อมอยู่ตรอม (ฮุ่ง) นับแต่เจ้าจากไว้วางเหยื่ออาหาร ทังมวลเมิลอยู่ตรอมตนเศร้า เขาก็ทรงสลอนค้างคาคอนคองราช ก็บ่กินเหยื่อหญ้าคอยเยี้ยมอยู่เหงา (สังข์).
ตรอมเหี่ยวแห้ง อย่างว่า หน้าเหี่ยวแห้งสองคิ้วไต่ตรอม (กา) ดูนานได้เจ็ดเดือนวันออกมานี้ พี่ท่านเศร้าหมองมั้วหม่นตรอม (สังข์).
ตระการงาม ประหลาด หลาก อย่างว่า พวกหนึ่งปลูกกล้วยอ้อยประดับจิ่มแคมทาง ดูตระการงามดั่งสวนสวรรค์ฟ้า (สังข์) ที่นั้นอยู่สนุกล้นตระการกองมี้ม่วง (กา).
ตระกูลวงศ์ เชื้อสาย เผ่าพันธุ์ กะกูล ก็ว่า อย่างว่า ดูดั่งกะกูลเชื้อแนวนามในราช (สังข์).
ตรัยพระติงสาชื่อสวรรค์ชั้นดาวดึงส์คือสวรรค์ชั้นที่สอง ในจำพวกสวรรค์หกชั้น อย่างว่า เขาก็ชมงันขึ้นตาวติงสาพร้อมยี่ แม่นว่าได้หมื่นมื้อหายเศร้าสว่างกระสัน (ฮุ่ง).
ตรากตรำคนทำอย่างไม่คิดถึงความยากลำบาก เช่น ทำงานตรากตรำ กากกำ ก็ว่า.
ตรึงผูก มัด ทำให้แน่น.
ตลกบาตรถุงบาตรมีสายโยง เรียก ตลกบาตร ถลกบาตร ถงบาตร ก็ว่า.
ตลิ่งฝั่งน้ำ ฝั่งน้ำเรียก ตลิ่ง อย่างว่า ฟังเดอน้องกระดิงทองชู้มิ่ง ตลิ่งค้อยค้อยคอยน้องบ่เห็น (กลอน).
ตวกต้วยหย่อน ยาน นมของหญิงแก่ที่หย่อนยาน เรียก ตวกต้วย อย่างว่า มันก็เฮ็ดนมยานอยู่ตวกต้วยตวกต้วย (เวส).
ตวงนับ กะ ประมาณ ตักเรียก ตวง ตักเหล้าเรียก ตวงเหล้า อย่างว่า นบนาถแล้วเลยแพ่งตักตวง ยนยนยอพี่ทายเที่ยนอันเอาได้ เขาควงพร้อมพอเมาเมี้ยนสั่ง แก้วแก่นไท้ขานแขกแขงาม (ฮุ่ง).
ต่วงเชือก บ่วง เชือกที่ผุกถ่วงโบดหรือโหวด เรียก ต่วง ต่อง ก็ว่า.
ต้วงกลิ่นเหม็นอย่างหนึ่งของปลาร้า เมื่อนำเอาไปทำส้มตำรสอร่ยเป็นพิเศษ เรียก ปลาแดกต้วง อย่างว่า อย่าลืมซุบหมากมี้ของดีตั้งแต่ปู่ อย่าลืมปลาแดกต้วงตำส้มหมากหุ่งเฮา (เสียวสวาสดิ์).
ต้วดพ่อแม่ของปู่ย่า เรียก ต้วด ทวด ก็ว่า เช่น ปู่ต้วด ย่าต้วด.
ตวดตวดเจ็บปวดเป็นระยะเรียก เจ็บตวดตวด ควันโขมงเรียก ควันตวดตวด.
ต่วนชื่อแพรชนิดหนึ่ง เนื้อเกลี้ยงเป็นมันด้านเดียว เรียก ผ้าต่วน.
ตวบซวบใบกล้วยที่ถูกไฟไหม้หย่อนลู่ลงมา เรียก หย่อนตวบซวบ.
ตวยด้วย โดย ตาม อย่างว่า บาก็ตวยตามเข้าหอปรางค์ผาสาท (กา) เฮาจักตวยตามน้องเอากระบวนก้าวแกว่ง เมื่อนั้นท้าวถ่ายผ้าผืนเล้มแต่งตัว (สังข์).
ต้วยเช็ด ป้าย สัมผัส เอามือเช็ดขี้มูก เรียก เอามือต้วยขี้มูก เอามือป้ายแก้มเรียก เอามือต้วยแก้ม เอามือสัมผัสนมเรียก เอามือต้วยนม.
ตวยคำขันหมาก ขันหมากเรียก ตวยคำ อย่างว่า สาวก็ยอตวยคำยื่นสลาถวายเจ้า (กา).
ตองหมองชื่อพรรณไม้ขนาดเล็กชนิดหนึ่ง ใบสีหม่น เรียก ต้นตองหมอง.
ต้อนแต้นชื่อพรรณไม้พุ่มขนาดเล็กชนิดหนึ่ง ลุกเล้กกลม คล้ายลูกตุ้ม เรียก หมากต้อนแต้น หมากน้ำเต้าแล้ง ก็ว่า.
ต้อนแต้นของเล็กกลม ห้อยแขวนแกว่งไปมา เรียก ห้อยต้อนแต้น ถ้าใหญ่เรียก ห้อยโต้นเต้น.
ตอบหมอบเครื่องดักนก สานเป็นรูปคล้ายกรงนก คว่ำบนดิน มีไม้เสียบกลาง ผูกแมงกระชอนหรือจิ้งหรีดไว้กับหลักข้างใน ดักบ่วงไว้รอบกรง เครื่องดักนกชนิดนี้ เรียก ตอบหมอบ.
ตอบหมอบอาการนั่งพับเพียบ เรียก นั่งตอบหมอบ นั่งตอบหมอบตอบขา ก็ว่า.
ต้อมชักชวนคนให้มารวมกันทำบุญหรือทำกิจการส่วนรวม เรียก ต้อมคน.
ต่อมต้อยยากจน เข็ญใจ คนยากจนเข็ญใจเลี้ยงชีพด้วยการขอทาน เรียก ทุกข์ต่อมต้อย อย่างว่า ข้อยนี้ทุกข์ต่อมเตาะทุกข์ต่อมต้อยขอเข้าเพิ่นกิน (บ.).
ตอยตอแย แหย่เย้า ยั่ว.
ต่อยชื่อพลูชนิดหนึ่ง มีรสเผ็ดเรียก พลูต่อย พลูกะต่อย ก็ว่า.
ต่อยตบ ตี ตีกลองเรียก ต่อยกลอง อย่างว่า ไทระเบ็งเกาะต่อยกลองเฟือนฟื้น (ขูลู) ตีหัวเรียก ต่อยหัว อย่างว่า ใจขุ่นเขี้ยวปานค้อนต่อยหัว (กา) ชกมวยเรียก ต่อยมวย ตีเหล็กไฟเรียก ต่อยเหล็กไฟ.
ต้อยเอานิ้วแตะเบาๆ เรียก ต้อย เช่น ต้อยปูน เอามือแตะหนักเรียก ต้วย เช่น เอามือต้วยก้น.
ต้อยต้อยช้า เคี้ยวอาหารช้าๆ เรียก เคี้ยวต้อยต้อย เดินช้าเรียก ย่างต้อยต้อย พูดช้า เรียก เว้าต้อยต้อย ทำช้าเรียก เฮ็ดต้อยต้อย.
ต่อย่อยู่ย่น หดห่อ คนที่มีลักษณะไม่ผึ่งผายนั่งคอหด เรียก คอหดต่อย่อ.
ตอแยเย้าแหย่ พูดเย้าแหย่ เรียก เว้าตอแย อย่างว่า คันว่ากลายจากน้องเจ้าอย่าปากนำใผ ญิงใดแท้ตอแยถามข่าว อ้ายอย่าได้ต่าวหน้าจาต้านตอบเขา (ผาแดง).
ตะเดิน ไป มักใช้นำหน้าคำว่าเดินเป็น ตะเดิน อย่างว่า มันก็นำเอาหัวต่อตนตะเดินได้ (สังข์).
ตะการสวย งาม อย่างว่า เลาะเลียนต้ายในหว่างฮาวเสา มีนาคาฮูบหัวงามล้วนดูตระการล้ำแสงคำแก้วส่อง เฮืองเฮื่อเหลื้อมแสงแก้วส่องสี (สังข์).
ตะกูดหางเสือเรือ เรียก ตะกูด จะกูด ก็ว่า (ข. จังกูด).
ตะเกิงสวย งาม อย่างว่า ยามเพื่อพิเศษแย้มเยาวราชหุมหัว ฮ่อนั้น ขวัญเฮียมโฮมเฮียกตอมเต็มเนื้อ เล็งที่ตันตาแข้วมหานิลเงาเงี่ยง งามเด เล็งที่ซ้องซุ่มเกล้าตะเกิงหน้าแข่งเขียน (สังข์) งามลื่นล้นตะเกิงเพี้ยงเกิ่งแมน (กา).
ตะเกียงเครื่องใช้สำหรับตามไฟมีรูปต่างๆ มีหลอดบังลม.
ตะเกียบเครื่องใช้สำหรับคีบอาหาร ทำด้วยไม้หรืองา เรียก ไม้ทู่ลี่ ไม้ตักตู่ลี่ ก็ว่า.
ตะโกต้นโก มีหลายชนิด มีต้นโกบ้าน โกกา โกนา โกส้ม.
ตะขบชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง ผลเล็กเมื่อสุกมีรสหวาน เรียก ต้นตะขบ ต้นตากบ ก็ว่า.
ตะขิดตะขวงอาการที่ทำโดยไม่สนิทใจ หรือไม่สะดวกใจ เพราะกระดากอาย.
ตะเข็บรอยเย็บที่สอยด้วยเข็ม เรียก ตะเข็บ ดูก ก็ว่า.
ตะแคงนอนเอาข้างลง เรียก ตะแคง สะแคง ก็ว่า.
ตะจะหนัง เปลือกไม้ (ป.).
ตะโนมรูปร่าง ทรวดทรง สัณฐาน เรียก ตะโนม ตะโนมพรรณ ก็ว่า อย่างว่า ท่อว่าตะโนมพรรณเพี้ยงสีสัณงามฮูป (กา) ตะโนมพรรณคือฮูปคำซาวเบ้า (ขุนทึง) มันค่อยตุ้มตะโนมนาถเฮียงฮส ดาแคงควรเวดระวังองค์แก้ว ฟังยินทมทมฮ้องเสียงคนคุงเมฆ มโนนาฏคลุ้มคือบ้าทั่วธรัง (สังข์).
ตะบองค้อนสำหรับตีเรียก ค้อนตะบอง ตะบองเพชร ก็ว่า อย่างว่า คีงแพงเข้มสูรแสงเคียดเคร่ง มือแบกค้อนทองล้านลากกะบอง (สังข์).
ตะแบ่นสวยสด งดงาม อย่างว่า ตะแบ่นหน้าท้าวหนุ้มนงไว ยินสองศรีล่ำบนบังฮ้อน บาศรีพร้อมสองนางนอนฝั่ง น้องท่านเฝ้าแฝงใกล้เกียดโพย (สังข์).
ตะใบเครื่องมือทำด้วยเหล็ก ใช้ถูเหล้กและโลหะอื่นๆ ให้เกลี้ยง เรียก ตะใบ.
ตะพดไม่ถืออย่างหนึ่ง ทำด้วยไม้รวกยาวประมาณ 1 เมตร เรียก ค้อนตะพด ตะป๊ด ก็ว่า.
ตะพองปุ่มที่นูนขึ้นสองข้างของศีรษะช้าง เรียก ตะพองช้าง ก้องเหล้า ก็ว่า.
ตะพังแอ่ง บ่อ หนอง หนองขังน้ำขนาดใหญ่เรียก ตะพัง กะพัง สะพัง ก็ว่า อย่างว่า กะพังทองโบกน้ำบึงกว้างย่านยาว (กา).
ตะพานสะพาน สิ่งที่ทำสำหรับข้ามน้ำ ทำด้วยไม้แก่น ทำด้วยเหล็ก ด้วยปูน เรียก ตะพาน สะพาน ขัว ขัวตะพาน ก็ว่า อย่างว่า แต่นั้นเมืองสองก้ำเป็นตะพานเทียวท่อง พระแม่เจ้าบุญกว้างแผ่ผาย (สังข์) หว้ายย่านน้ำโดยได้ไต่ตะพาน เจ้าเอย (เวส).
ตะพึดตะบึงไป ไม่หยุด ไม่เลือก เช่น ไปตะพึด เฮ็ดตะพึด กินตะพึด เว้าตะพึด ตะพึดตะพือ ก็ว่า.
ตะโพกอวัยวะเบื้องหลังถัดบั้นเอวลงไป เรียก ตะโพก กะโพก ก็ว่า อย่างว่า ญิงใดหมุดหลุดส้วยเอิกหวาตะโพกใหญ่ ญิงนั้นทุกข์เท่าเถ้าความไฮ้แล่นเถิง (คำสอน).
ตะโพนชื่อกลองชนิดหนึ่ง เรียก กลองตะโพน อย่างว่า สองตาบตั้งเดียระดาษฮวยฮส อย่าให้เคืองคำกินขาดเขินเขาข้า ฝูงเคยเหล้นตีตะโพนพิณพาท ขับแข่งฮ้องโคลงฟ้ากาพย์สาร (สังข์).
ตะเภาเรือใบเดินทะเล เรียก เฮือตะเภา ไก่ชนิดหนึ่งตัวใหญ่มีขนที่แข้งหางเล็กเรียก ไก่ตะเภา หนูชนิดหนึ่งขนปุกปุยไม่มีหาง เรียก หนูตะเภา มันชนิดหนึ่งไม่ต้มก็กินได้ เรียก มันแกวตะเภา อ้อยชนิดหนึ่ง เรียก อ้อยตะเภา.
ตะรางเรือนจำ เรือนเป็นที่คุมขังนักโทษ เรียก ตะราง คุก ก็ว่า.
ตะลาการผู้ตัดสินคดีความ ตำแหน่งเจ้าหน้าที่ฝ่ายศาล ผู้ตัดสินคดีความ เรียก ตะลาการ ตุลาการ ก็ว่า.
ตะล่างใต้ถุน ใต้ถุนเรือน เรียก ตะล่าง ใต้ล่าง ใต้ถุน ถุน ก็ว่า อย่างว่า จิกจอกแซบเว้าตามพื้นตะล่างเฮือน (สม) ชะพาบพร้อมนบนาถชุลีกร เฮาจักคลาเชียงทองสั่งสูวันนี้ บุญมีขึ้นแทนเมืองท้าวกว่าบ่ฮู้กี่ส่ำช้างงาค้อมอยู่ถุน (ฮุ่ง).
ตะลุมนกอีรุม เรียก นกตะลุม นกตูม ก็ว่า อย่างว่า วันนี้เฮาจักพรากเพื่อนพร้อมเมือสู่เป็งจาล ทังปวงสูอยู่ยืนยาเศร้า มยุราเค้าประหิดเหียนหงส์เหบ ตะลุมไก่กุ้มกาน้ำเจ่าจอง (สังข์).
ตะลูดเลื่อน เคลื่อนไป เลื่อนหรือเคลื่อนไป เรียก ตะลูด ตู้ดลูด ก็ว่า.
ตะไลชื่อดอกไม้ไฟชนิดหนึ่ง มีปีกเป็นวงกลม เรียก บั้งไฟตะไล บั้งไฟกง ก็ว่า อย่างว่า เขาหากติดต่อไว้ตะไลม้าท่าชิบิน (ผาแดง).
ตะวันดวงอาทิตย์ เรียก ตะวัน ตาเว็นวัน ก็ว่า อย่างว่า พอเมื่อวันวิ่งขึ้นเขาง่อนงายงาม พุ้นเยอ (สังข์).
ตะวันขึ้นดวงอาทิตย์โผล่พ้นขอบฟ้า.
ตะวันออกดวงอาทิตย์พ้นขอบฟ้า.
ตะวันตกดวงอาทิตย์ลับขอบฟ้า.
ตะหลุงค่าง สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิดหนึ่งในจำพวกลิง เรียก ตะหลุง อย่างว่า อย่าได้เห็นต่อนฮ้ายก้ำฝ่ายทางตะหลุง พุงของลิงกะเขียวดั่งเดียวกันนั้น (ผญา).
ตะหลุ่ยขี้เปียก เรียก ขี้ตะหลุ่ย ขี้กะหลุ่ย ก็ว่า อย่างว่า แก้มปุยลุ่ยแก้มเจ้าปุยลุ่ย ขี้กะหลุ่ยแต่น้อยบ่เป็นตาอยากชม บาดว่าใหญ่ขึ้นมาเหลียวเบิ่งขากลมๆ เหลียวเบิ่งนมขาวๆ ฮาวท้องสีพันพันอยากลั่นโส้งลงใส่อยู่จ่าวจ้าว (กลอน).
ตักหน้าขา ตั้งแต่เข่าถึงโคนขาในเวลานั่ง เรียก ตัก.
ตั๊กตั๊กเสียงดังอย่างนั้น เช่น เสียงรองเท้ากระทบพื้นเวลาเดิน ดังตั๊กตั๊ก.
ตักติต่งชื่อแมลงจำพวกหนึ่งในจำพวกตักแตน มีปีกบินได้ แต่ขายาวกว่าตักแตน เรียก แมงตักติต่ง.
ตักติ่นเล็บอ่อนของวัวหรือควายเวลาแรกเกิด เรียก ตักติ่น.
ตังต้นตัง มียางเหนียว ใช้ติดจักจั่น แมงอี่ หรือเอายางไม้ผสมน้ำมันยางคลุกให้เหนียวก็เรียก ยางตัง ยางกะตังกะติ้ว ก็ว่า.
ตั่งไม้ที่ตัดเป็นท่อนๆ สำหรับนั่ง เรียก ตั่ง ที่นั่งทำเป็นขา มีพนักพิง เรียก ตั่ง ตั่งอี้ ก็ว่า อย่างว่า คันได้นั่งตังอี้อย่าฟ้าวเปิบใจหัว ย้านแต่มันพาพังสั่งกันบ่ทันแล้ว (ย่า).
ตั้งตุ่นชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง เรียก เครือตั้งตุ่น.
ตังบี้ชื่อพรรณไม้ขนาดใหญ่ชนิดหนึ่ง มีผลขนาดมะยม แต่ไม่มีแฉกยางเหนียว ใช้กินได้ ยางใช้ติดจักจั่นและแมงอีได้.
ตังวายของถวาย ก. ให้, ถวาย (ข.).
ตังเสี้ยนชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เป็นไม้ขนาดเล็ก ลำต้นและใบสีหม่น เรียก ต้นตังเสี้ยน.
ตังอาบชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ต้นตังอาบ.
ตังโอชื่อผักชนิดหนึ่ง ใบเล็กหนา มีกลิ่นหอม เรียก ผักตังโอ.
ตันไม่ทะลุเรียก ตัน เช่นคิดไม่ออกเรียก ตันใจ ยิงไม่ออกเรียก ตันปืน บังหน้าเรียก ตันหน้า อย่างว่า เถิงผากว้างวงศ์ระวังเมฆ ผาใหญ่ตั้งตันหน้าโยชน์ยาว (สังข์).
ตั้น

อวบอั๋น แน่น คนที่มีร่างกายอวบอั๋น เรียก แข้นอั้นตั้น.

ตั๊บเสียงดังอย่างนั้น เช่นเสียงที่เกิดจากเด็ดหญ้าขาดดังตั๊บ.
ตับเต่าชื่อแมลงปีกแข็งชนิดหนึ่งอาศัยอยู่ตามหนองน้ำ เรียก แมงตับเต่า.
ตับเต่าชื่อพรรณไม้ขนาดกลางชนิดหนึ่ง ใบด้านหน้าเป็นมัน เรียก ต้นตับเต่า ใช้ทำยาได้.
ตั๋วะโกหก พุดปด พุดเท็จ พูดโกหกหลอกลวง เรียก ตั๋วะ อย่างว่า อย่ามาตั๋วะให้หล้มตกหล่มดินทราย ตั๋วะให้กำดินทรายหว่านลงในน้ำ เฮ็ดให้เฮียมหลงหล้มตกตมทังหล่ม ตั๋วะให้คาดลาดล้มกลางบ้านมื่นชะเล (ผญา).
ตาก้งชื่อพืชผักชนิดหนึ่ง ต้นเล็ก ลำต้นอ่อน เรียก ผักตาก้ง.
ตากบชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ต้นตากบ ต้นตะขบ ก็ว่า.
ตากวางชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง ลูกกลม คล้ายลูกตาไก้ แต่โตกว่า เรียก ต้นตากวาง.
ตาไก้กำแพงเจ็ดชั้น ชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง ผลกลม เมื่อสุกมีรสหวาน เรียก ต้นตาไก้.
ตาเขิงเครื่องในของสัตว์จำพวกบดเอื้อง เรียก ตาเขิง.
ตาแข้ดาวจรเข้ ชื่อดาวดวงหนึ่ง เรียก ดาวตาแข้ ดาวขี้แข้ ดาวหมูชัง ก็ว่า.
ตางแทน การแทนเรียก ตาง เช่นกินผลไม้แทนข้าว เรียก กินตาง อย่างว่า สองก็กินหมากไม้ตางเข้าซู่วัน (ผาแดง) กินขิงแทนข่าเรียก กินตาง อย่างว่า อดสาเยื้อนกินขิงตางข่า อดสาเว้าผีบ้าซามพ้อผู้ดี (ผญา).
ตางผู้ทำหน้าที่แทนเรียก ผู้ตาง อย่างว่า อามาตย์เถ้าโดยท่านตางตา (สังข์) พระบาทให้อ้ายคว่างตางตน มันก็ตีงคำเชิญซู่ควงคราวฟ้า ตูจักมวลพลข้ามดงขวางล้านโยชน์ เจ้าสั่งป้าปุนตั้งแต่งการ (ฮุ่ง).
ต่างวัวต่าง ภาชนะสำหรับบรรทุกสิ่งของมีคานพาดไว้บนหลังสัตว์พาหนะ มีวัวและลาเป็นต้น ให้ห้อยลงมาทั้งสองข้าง โคหรือลาที่บรรทุกสิ่งของในลักษณะเช่นนั้น เรียก โคต่าง ลาต่าง.
ต้างเหนียง เนื้อส่วนที่ติดห้อยอยู่กับคางของสัตว์จำพวกนกหรือไก่ เรียก ต้างนก ต้างไก่.
ต้างไก่ชื่อพรรณไม้ชนิดเล็ก ลำต้นเป็นปล้องๆ ใบสามแฉก เรียก ต้นต้างไก่ มีทังชนิดขาวและแดง ชนิดสีขาวเรียก ต้างไก่ขาว ชนิดสีแดง เรียก ต้างไก่แดง.
ต้างหล้างกว้าง ลึก หลุมที่มีลักษณะกว้างและลึก เรียก ต้างหล้าง อย่างว่า เจ้าต้างหล้างขุมขี้ยางสังมาคือชิใหญ่ ซั๊วข้างพุ้นแล้วมาซั๊วข้างพี้คือชิได้เทื่อละลึม (บ.).
ต้างหูต่างหู เครื่องประดับหูทำด้วยเงิน ทอง ทองนาค มีทั้งชนิดเล็กและใหญ่ อย่างว่า เค็งเค็งเสียงแวดวงถือต้าง (กา) ถ้านาดใหญ่เรียก ต้างโข่ง อย่างว่า ทัดดอกไม้ถือต้างโข่งคำ (กา).
ตาชิงเครื่องหมายเป็นจุดๆ ที่อยู่บนคันชั่ง สำหรับบอกจำนวนน้ำหนัก เรียก ตาชิง.
ตาดลานหินเป็นชั้นๆ ลานหินเป็นพักๆ เรียก ตาด น้ำตกจากภูเขาซึ่งมีหินเป็นชั้นๆ เรียก น้ำตกตาด น้ำโตนตาด ก็ว่า อย่างว่า บาก็ยินแคลนค้านเซานอนในตาด (กา) แปวซะเลกว้างนองไหลตกตาด (กา)
ตาดชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง ผลมีรสฝาด ใช้ทำยาได้ เรียก ต้นหมากตาด.
ต้าดลาดลื่นไถลไป การเดินลื่นถลาไปเรียก มื่นต้าดลาด อย่างว่า พราหมณ์ก็ต้าดลาดล้มโคมก้อนแห่งหีน (เวส-กลอน).
ตาเต็งเครื่องหมายเป็นจุดๆ ที่อยู่บนคันชั่งของเต็ง สำหรับบอกจำนวนน้ำหนักเรียก ตาเต็ง เต็งนี้ใช้สำหรับชั่งเงิน ทอง เป็นต้น.
ตาเต่าหน่อไม้เล็กๆ ที่เกิดจากเหง้าไผ่ ปลายชี้ลงดิน เรียก หน่อไม้ตาเต่า.
ตาทัพทางที่กองทัพเดิน เรียก ตาทัพ.
ต้านขุด การขุดอย่างแรง เรียก ต้าน เช่น เอาเสียมไปขุดดินเรียก ต้านดิน.
ต้านพูด เจรจา พูดหรือเจรจาเรียก ต้าน อย่างว่า ก็จิ่งต้านต่อน้องนางหล้าแม่เมือง (กา) เมื่อนั้นกุมภัณฑ์ต้านโลมนางในอาสน์ โซมโซ่เถ้าถนอมแก้วกล่อมขวัญ (สังข์).
ตานกกดชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ต้นตานกกด.
ต้านเติบพูดมาก พูดโอหัง พูดให้เจ็บใจ อย่างว่า กูอยู่สร้างก่งท้าวเสวยราชเงินยาง ใผไป่จาคำหลอนดั่งสูฝูงม้อย โอมนางฮู้จาผวนต้านเติบ ฉันนี้มีใช่เชื้อลูกข้อยจริงแท้กล่าวควร (ฮุ่ง).
ตานาชื่อพรรณไม้พุ่มชนิดหนึ่ง ใบเล็ก เรียก ต้นตานา จ่านา ก็ว่า.
ตานาเครื่องในของสัตว์จำพวกบดเอื้อง เรียก ตานา เป็นตาเล้กๆ เหมือนตาคันนา คู่กับตาเขิง เรียก ตานา ตาเขิง คันนาตาเขิง ก็ว่า.
ตาไนนกกระไน ชื่อนกชนิดหนึ่ง เรียก นกตาไน อย่างว่า อุมลัวฮุ้งตาไน แกกะออก จิบก่างกี้เจียผ้ายกระแดบดิน (สังข์).
ตาบข้าง ฝ่าย ริม อย่างว่า ทุกตาบห้วยไม้ช่อชมบาน พุ้นเยอ ฮีไฮจับกิ่งฮังเฮฮ้อง ภูธรท้าวดาลกระหายหิวหอด มโนโคดแค้นทนท้วงเปลี่ยวใน (ฮุ่ง).
ตาบปะรอยขาด เสื้อผ้าที่ขาดใช้ผ้าปะรอยที่ขาด เรียก ตาบ อนึ่งชายหญิงที่จะแต่งงานกัน ถ้าฝ่ายใดเคยแต่งงานมาแล้ว ถ้าเป็นฝ่ายชายต้องเพิ่มค่าดองขึ้น ถ้าเป็นฝ่ายหยิงต้องลดค่าดองลง ลักษณะเช่นนี้โบราณเรียก ตาบฮ้างตาบหม้าย.
ตาบข้างสีข้าง ด้านข้าง รอบตัว เราเรียก ตาบข้าง อย่างว่า ว่าบ่มีเครือเกี้ยวสังมาเป็นยามย่าง สองตาบข้างเป็นปุ้มหมากบวบลอย ว่าบ่มีเครือเกี้ยวสังมาเป็นยามย่าง ว่าใต้ล่างบ่กว้างสังมาได้ผูกควาย (ภาษิต).
ตาบซาบลักษณะสิ่งของที่ใหญ่และแบนหย่อนยานลงมา เช่น นมที่ใหญ่แล้วเหี่ยวหย่อนยานลงมา เรียก หย่อนตาบซาบ.
ตาปลาเถาวัลย์เปรียง ชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง เรียก เครือตาปา เครือตาปานี้มี 2 ชนิด คือเครือตาปาที่เกิดบนบกเรียก เครือตาปาโคก ที่เกิดตามน้ำหรือริมน้ำ เรียก ตาปาน้ำ.
ตาปลาก้อนเนื้อแข็งที่ขึ้นตามเท้าเพราะการเสียดสีของแข็ง เรียก ตาปา.
ตาปโสดาบส (ป.) นักบวชผู้ชายเรียก ดาบส อย่างว่า ดาปโสสร้างนิพพานเพียรผนวช (เวส) รือจักไปแสวงด้วยตาปโสสมโพธิ อภิญญาณได้แล้วทะยานล้ำล่วงนำดั่งนั้น (สังข์).
ตาปาดเขียดปาด ชื่อเขียดชนิดหนึ่ง ขายาว ตาโปน กระโดดได้สูง ชอบเกาะอยู่ตามกิ่งไม้ เรียก เขียดตาปาด ตะปาด ก็ว่า.
ตาปูเหล็กหรือโลหะแหลมๆ เป็นเครื่องตอกตรึงให้แน่น เรียก ตาปู ตะปู ก็ว่า.
ตาฝั่งชายฝั่ง ริมฝั่ง ตะฝั่ง ก็ว่า.
ต้ามต้ามเสียงดังอย่างนั้น เช่น คนกระโดดลงน้ำเสียงดังต้ามต้าม.
ต่ามย่ามการสะพายย่ามแบบรุ่มร่าม เรียก พายถงต่ามย่าม อย่างว่า ตาพราหมณ์เถ้าพายถงต่ามย่าม แดดแฮ่งฮ้อนพราหมณ์เฒ่าแฮ่งเดิน (เวส-กลอน).
ต่ายวนรอบไปมา เรียก ต่าย ไต่ ก็ว่า เช่น มดไต่ขอบด้ง อย่างว่า สงสารนี้วนตายเวียนเกิด คือมดแดงไต่ขอบด้งเวียนแล้วคอบเลิง (กลอน).
ต้ายกำแพง เสาเขื่อน รั้ว กำแพง ปราการ เรียก ต้าย อย่างว่า ยังมีนัคเรศล้ำชั้นชื่อเป็งจาล นิคมคนดั่งเพ็งพอตื้อ เชียงหลวงล้นรุงรังล้านย่าน น้ำแผ่ล้อมระวังต้ายชั่วพัน (สังข์).
ตาราดวงดาว, ดารา.
ตาลบัตรพัด พัดที่พระสงฆ์ใช้เรียก ตาลบัตร ตาลิบัตร พัด วี ก็ว่า พัดนี้แบ่งออกเป็น 2 ชนิด ชนิดที่ใช้กับกองบวช กองอัฐ กองกบิน เรียก ตาลบัตร ชนิดที่ทำให้แก่พระสงฆ์ที่ได้รับการหดสรง พัดที่ใช้สมัยพุทธกาลก็มี แต่เรียก วิชนี.
ตาวชื่ออาวุธรบของโบราณชนิดหนึ่งมีชื่อเรียก 2 อย่าง คือเรียก ตาว ง้าว อย่างว่า ประดับส่ำข้าถือดาบตาวตาม บาก็เกรงใจไปสู่นางเดินดั้น แม้งหนึ่งเถิงสถานกว้างดอนงามแฮงจอด คอนก็เซาแง่ชั้นทางน้อยล่วงคอน (ฮุ่ง).
ต่าวกลับ กลับ คืนมา เรียก ต่าว อย่างว่า บัดนี้เหมิดบาปเบื้องหายเสี้ยงต่าวมา (กา) วจนังน้อมธรงธรรมทักเถี่ยว ฝูงพี่พร้อมกันตั้งต่าวมาแล้วรือ (สังข์).
ต่าวตำข้าวเปลือกครั้งที่ 2 เรียก ตำเข้าต่าว ต่าว ก็ว่า ปักดำครั้งที่ 2 แทนต้นข้าวที่ตายไป เรียก ดำนาต่าว ดำต่าว ก็ว่า.
ต้าวชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง ลำต้นคล้ายต้นแต้ว (ติ้ว) เรียก ต้นต้าว.
ตาวเซ็งง้าวชนิดดีเรียก ตาวเซ็ง อย่างว่า บาศรีเปลื้องตาวเซ็งระวังราช (สังข์) อาชาไนยเปลื้องตาวเซ็งสะเด็นหลูด (กา).
ตาวแวงตาวหรือง้าว มี 2 ชนิด คือชนิดแหลมและไม่แหลม ชนิดกกและปลายแหลมเหมือนใบแวง เรียก ตาวแวง หรือ ง้าวแวง อย่างว่า หลายถันถ้องตาวแวงระวังราช คนคั่งเท้าโฮงฮ้านลุ่มเทิง (สังข์).
ตาวแสงง้าวชนิดดีเรียก ตาวแสง อย่างว่า บายตาวแสงเสียบคอมอระเมี้ยน (กา) ตาวเซ็งและตาวแสงนี้เข้าใจว่า คนโบราณจำพวกนักรบได้ตั้งดาบที่ดีมีฤทธิ์เดช เมื่อใช้รบแล้วได้ชัยชนะ จึงเรียก ตาวเซ็งบ้าง ตาวแสงบ้าง เพื่อให้เห็นความศักดิ์สิทธิ์.
ตาเวาดุเหว่า นกดุเหว่าเรียก นกตาเวา กาเวา ก็ว่า นกจำพวกนี้มีสีดำ ตัวเมียสีน้ำตาลแก่ อย่างว่า เขือเยียะคืนคอบน้าแวนว่าทุกอัน ดูดั่งทวงหลานเจ็บบ่วายแวนข้อง แต่นั้นผันลวาข้ามเขาเขียวคืนเล่า ดีแต่ตาเวาฮ่ำฮ้องเฮียวไม้ส่งเสียง (ฮุ่ง).
ตำเดินสะดุดตอ เรียก ย่างตำตอ ตำสะดุด ก็ว่า เดินชนกัน เรียก ย่างตำกัน ปะทะกัน หรือกระทบ เรียก ตำกัน โขลกพริกเรียก ตำแจ่ว.
ตำนินผักตำลึง ชื่อผักเป็นเถาชนิดหนึ่งเกิดตามรั้วบ้าน หรือตามต้นไม้ เรียก ผักตำเนิน โบราณว่า ผักตำนินของกินแม่เถ้าตุ่ย แม่บ้านที่ดีต้องปลูกผักชนิดนี้ไว้ นอกจากเป็นพืชเศรษฐกิจแล้ว ยังเป็นอาหารเสริมประจำวัน ทำให้ผู้กินมีร่างกายอ้วนท้วนสมบูรณ์พีเหมือนหมู.
ตำนินทองกะทกรก ชื่อผักตำลึงชนิดหนึ่ง ใบสีแดง ผลกินได้ เรียก ตำนินทอง.
ตำยานกำยาน ชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง เรียก เครือตำยาน มีกลิ่นหอม ใช้เป็นยาและเครื่องอบเสื้อผ้าให้มีกลิ่นหอม.
ตำแยหมามุ่ย ชื่อพรรณไม้เถาจำพวกหนึ่ง มีสองชนิด ชนิดใหญ่ฝักแบน ชนิดเล็กฝักกลมเป็นขน ถูกร่างกายคนรู้สึกคันมาก เรียก หมากตำแย.
ติ่งเนื้อเล็กที่งอกออกจากเนื้อใหญ่เรียก ติ่ง เช่น มือติ่ง ขาติ่ง แขนติ่ง และติ่งมันแกว เป็นต้น.
ติ่งติ้นจับด้วยมือสองนิ้ว คือนิ้วชี้และนิ้วโป้ การจับด้วยมือสองนิ้วไม่แน่นเรียก จับติ่งติ้น อย่างว่า กูจักจับติ่งติ้นนมไว้บ่วาง(กา).
ติงสะสามสิบ (ป.).
ติ้งหลิ้งใสแจ๋ว, ใสสุด น้ำที่ใสสะอาด ไม่มีสิ่งเจือปน เรียก ใสติ้งหลิ้ง อย่างว่า ไทไกลนี้เจงเลงน้ำแจ่วข่า บ่ท่อใสติ้งหลิ้งไทใกล้น้ำแจ่วขิง(ภาษิต).
ติดเซิงติดสัด เดือนเก้าเป็นเดือนที่หมาติดสัด เมื่อถึงเดือนนี้หมาตัวผู้จะวิ่งผสมพันธุ์ตัวเมียชนิดไม่ต้องกินต้องนอน อาการอย่างนี้เรียกว่า หมาติดเซิง.
ติถีดิถี, วันตามจันทรคติ เช่นขึ้นหนึ่งค่ำ แรมสองค่ำ เป็นต้น.
ตีนแฮดชื่อเห็ดชนิดหนึ่ง ตีนใหญ่ คล้ายตีนแฮด เรียก เห็ดตีนแฮด ใช้กินเป็นอาหารได้.
ตีบ

มนต์ปลูกผม คนมีผมน้อยหรือไม่มีเลย คนโบราณมีมนต์ปลูกผม อย่างว่า โอมตีบมหาตีบ โอมตีบนั้นพ่อครูกูสอน มหาตีบนั้นผมซอนขึ้นใหม่(มนต์ปลูกผม).

ตีบลีบ, แฟบ คนไม่เจริญเติบโต มีแขนขาลีบ เรียก โรคตีบ โรคคอตีบ.
ตื้นไม่ลึก เช่นน้ำไม่ลึก เรียก น้ำตื้น คิดไม่ลึก เรียก คิดตื้น ปัญญาไม่ลึกเรียก ปัญญาตื้น.
ตื่มเพิ่ม, เติม, แถม สิ่งที่ได้มาเพิ่มเรียก ตื่ม อย่างว่า ทุกข์หนึ่งแล้วแถมซ้ำตื่มสอง (กา) คือชิได้หนุ่มน้อยเมียแก้วตื่มสอง (ผาแดง) แม่ตื่มถ้อยแถมต้านแต่ประมาณ (สังข์).
ตุ้นเอาไม้พายราน้ำ เพื่อให้เรือหยุดเรียก ตุ้นเฮือ พูดตักเตือนไว้ก่อนเรียก ตุ้นเตือน ตักเตือน ก็ว่า.
ตุบเอาสิ่งของที่มีราคาเท่ากันมาแลกเปลี่ยนกัน เรียก ตุบ จุบ ก็ว่า.
ตุ๊บตับมีเสียงดังอย่างนั้น เช่นเสียงที่เกิดจากเอามือทุบดิน หรือของหนักที่หนักตกลงมาสู่ดิน ดังตุ๊บตับ.
ตุ้มฆ้องตาตุ่มเหนือข้อเท้า เรียก ตุ้มฆ้อง ตุ้มตุ่มฆ้อง ก็ว่า.
ตู้ดขยับ, เลื่อน เช่นขยับเก้าอี้ เรียก ตู้ดเก้าอี้ ซูดเก้าอี้ ก็ว่า.
เต็งเครื่องชั่งน้ำหนัก มีลูกตุ้มถ่วงมีตาเต็งเป็นจุดๆ สำหรับนับ เรียก เต็ง.
เต็งทับ, ถม อย่างว่า ฟังยินครำหลวงไหลหล่นเต็งโตนท้าง กุมารเจ้าทังหลายเหลียวผ่อ มีหมู่ลิงวอกเต้นโตนค้างค่างชะนี (สังข์).
เต็งบังคับ, ข่มเหง ใช้อำนาจข่มขู่บังคับ เรียก เต็ง เหมบเต็ง ก็ว่า อย่างว่า พันโตเต็งคอบชิงเทม้าง (กา) ค้อมว่าบากล่าวแล้วมารมีดลงกุม พันตัวเต็งโคบชิงชูน้อย บาคราญท้าวถอนตาวเปื้องแกว่งยักษ์ยิ่งล้อมเขินขั้นแวดระวัง (สังข์).
เต็นชื่อนกชนิดหนึ่ง มีปีกสีเขียว ชอบอาศัยอยู่บนกิ่งไม้ ด้อมมองสิ่งที่ควรกิน อย่างว่า นกเจ่าดั้งเลียบล้ำงอยสา เห็นปลามาอยากกินแดดิ้น นกเต็นเต้นโตนลงกินก่อน นกเจ่าดั้งแหนหน้าเบิ่งดาย (กลอน).
เต้นกระโดด, โลด, เผ่น อย่างว่า ฟังยินเค็งเค็งก้องหลายชายชิงฮูป ลางพ่องทำผาบแพ้โตนเต้าพ่ายพัง (สังข์) เขาไล่ต้อนโตนเต้นแล่นหนี (กา).
เติ่งเคิ่งค้างเติ่ง
แต่งแย่งคนที่มีลักษระงดงามเหมาะสม เรียก แต่งแย่ง ถ้าขนาดใหญ่เรียก โต่งโย่ง.
แตงหนูชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง มีผลเล็ก เรียก แตงหนู.
แตดส่วนแห่งอวัยวะเพศของหญิงอยู่ระหว่างแคมในตอนบน เรียก แตด เมล็ดมะม่วงเรียก แตดหมากม่วง.
แต้ดเสียงดังเกิดจากลมพัดกระดาษบางๆ หรือเสียงกระพือปีกของไก่ตัวผู้ที่ป้องกันตัวเมีย เรียก มังแต้ดแต้ด มังแทดแทด ก็ว่า.
แตดง้อฃื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ต้นแตดง้อ.
แตดแต้นกต้อยติวิด ชื่อนกชนิดหนึ่ง เรียก นกแตดแต้ นกต่องแต้ ก็ว่า อย่างว่า นกแตดแต้แต๊ดแต่ติวิด กินของผิดหีติดกระดูก กินของถูกหีต่งคืนมา (สอย).
แตนชื่อแมลงจำพวกหนึ่ง มีปีกบินได้ ต่อยเจ็บ เรียก แตน มีหลายชนิด คือ แตนเจี้ยหรือแตนขี้หมา แตนกล้า ตัวและรังขนาดกลาง แตนเหลือง ตัวและรังขนาดใหญ่ อย่างว่า รู้ว่าอี่เจ้ากูไปจกโกนไม้เฮี้ย แตนเจี้ยมาหยอดไลใส่มืออี่เจ้ากูรือ อี่นางกูรือ (เวส).
แตบชื่อปลาชนิดหนึ่ง ตัวเล็ก เกล็ดละเอียด คาวจัด เรียก ปลาแตบ ปลาหมากแปบ ก็ว่า.
แตบแซบลักษระของนมที่เหี่ยวและหย่อนยานลงมา เรียก นมเหี่ยวแตบแซบ.
แตบแต้งลักษณะที่เหี่ยวย่น หรือผอมมาก เรียก เหี่ยวแตบแต้ง.
แตบแหมบมีลักษณะเตี้ย เช่น หลังคาเตี้ยๆ และแบน เรียก หลังคาแตบแหมบ.
แตะฝาขัดแตะ ไม้ไผ่ที่สานเป็นแผ่นสำหรับตากยา ตากปลา ตากกุ้ง หรือทำฝาแอ้มเรือน สานด้วยลายขัด ลายสอง ลายสาม หรือลายคุบ เรียก ฝาแตะ ฝาขัดแตะ ก็ว่า.
แต๊ะรองเท้าแตะ รองเท้าชนิดไม่หุ้มส้น ทำด้วยไม้งิ้ว ไม้ทองหลาง เรียก รองเท้าแต๊ะ เกิบแต๊ะ ก็ว่า.
แต๊ะแซะนมที่ลีบบางหย่อนยานลงมาเรียก นมยานแต๊ะแซะ.
แต๊ะแมะอาการนั่งลงกับพื้น โดยให้เท้าทั้งสองแบะออก เข่าจดกัน เรียก นั่งแต๊ะแมะ.
แต๊ะและหลุมหรือบ่อที่ตื้นและแบน เรียก ตื้นแต๊ะและ.
โต(น.) รูป, ตน, ตนเอง, คำใช้เรียกแทนคน สัตว์ และสิ่งของบางอย่าง เช่น ตัวละคร ตัวหนังสือ (น.) ลักษณนามใช้เรียกสัตว์และสิ่งของบางอย่าง เช่น ม้า 5 ตัว ตะปู 3 ตัว เสื้อ 3 ตัว (น.) ใช้เรียกผู้ที่ตนพูดด้วยในฐานะคนเสมอกันที่สนิทกัน เช่น ตัวจะไปไหม
โต้ชื่อมีดชนิดหนึ่ง สันหนา หัวโต เรียก มีดโต้ มีดอี่โต้ พร้าโต้ พร้าอี่โต้ ก็ว่า อย่างว่า เผื่อเหนือตกใต้ไหลลงมากะพอแม่น มีดอี่โต้บ่เข้าให้ฟันเจิ้มแต่ไกล (กลอน).
โต้ใหญ่ เช่นคอใหญ่เพราะเป็นโรคคอพอกเรียก คอโต้ ขาใหญ่เรียก ขาโต้ ขาโป้ ก็ว่า.
โตกพาข้าว ภาชนะที่มีเชิงสูงสานด้วยไม้ไผ่ หวาย หรือกลึงด้วยไม้แก่น ทำเป็นพาใส่อาหารเรียก โตก พาโตก ก็ว่า อย่างว่า หวานคาวพร้อมของกินล้นโตก (ผาแดง).
โตกเครื่องสานด้วยไม้ไผ่ใช้วางบนเกวียน สำหรับบรรทุกข้าวเปลือก เรียก โตก กะโหล้ ก็ว่า.
โตงตวง เครื่องใช้ เช่น โอ ขัน จอก สำหรับตวงหรือแพ่งเหล้า เรียก โตง อย่างว่า เมี้ยนอย่าแล้วปุนป่าวโยธา คึดพอเอาขันคำใส่ตางโตงเหล้า เมื่อนั้นเสนาพร้อมกินเมาทุกหมู่ เมี้ยนสั่งเจ้าประนมท้าวที่สถาน (ฮุ่ง).
โต่งเครื่องมือจับสัตว์น้ำมีปลาเป็นต้นเรียก โต่ง ต่ง ก็ว่า ใช้ปอหรือป่านสานเป็นตาเหมือนแห ตากว้างห้านิ้วลงมาเรียก โต่ง ตากว้างห้านิ้วขึ้นไปเรียก นาม การไหลหรือล่องโต่ง/นามนั้นเหมือนกันคือใช้เรือลำเดียว หย่อนโต่งลงไปถึงดินล่องเรือไปเหนือน้ำ
โต่งเชือกหรือผ้าที่ผูกปลายทั้งสองข้างติดกัน เรียก โต่ง ถ้าเป็นผ้าเรียก โต่งผ้า ถ้าเป็นเชือกเรียก โต่งเชือก.
โต่งเต่งสิ่งของที่ค่อนข้างใหญ่ ห้อยแกว่งไปมา เรียก แขวนโต่งเต่ง ถ้าสิ่งของเล็ก เรียก แขวนต่องแต่ง.
โต่งโต้นลักษณะของสิ่งของที่ใหญ่แขวนแกว่งไปมา เรียก ห้อยโต่งโต้น ถ้าเล็ก เรียก ห้อยต่องต้อน.
โตงโตยคำพูดที่เป็นสำนวน แต่ไม่ถึงเป็นแก่น เป็นเพียงเปลือกหรือกระพี้ของคำพูด โบราณเรียก โตงโตย ตาบต้วย ก็ว่า ถ้าเทียบกับเนื้อวัว โตงโตยเทียบกับชิ้นยาบส้วง ไม่ใช่เนื้อสัน.
โต้งโหล้งลุ่ม ลึก นาที่ลุ่มลึกมีน้ำขังตลอดปีเรียก นาโต้งโหล้ง ถ้าตื้นและมีน้ำไม่ขังตลอดปี เรียก นาต้องหล้อง อย่างว่า บ่ได้พาโลล้นดำนาหลายท่ง คึดต่อเจ้าโต้งโหล้งนาเฮื้อไฮ่เดียวนั้นแล้ว (กลอน).
โตดเปลี่ยว วัวควายที่ยังไม่ได้ตอน เรียก งัวโตด ควายโตด.
โตดขี้ยางที่ใช้เสียมไปขุดเอาตามต้นไม้มาทำเป็นกะไต้ สำหรับจุดให้แสงสว่างเรียก โตด ขี้กะโตด ก็ว่า.
โตดโปดลักษณะของสิ่งของที่ใหญ่ติดอยู่กับสิ่งอื่น เรียก ติดโตดโปด ถ้าเล็กเรียก ติดตอดปอด.
โตดโหยดหลั่งไป ไหลไป เช่น คนหลั่งไหลกันไปฟังลำ หรือฟังเทศน์ เรียก โตดโหยด อย่างว่า นะโมโตดโหยดแม่ออกโปดแล่นมาฟัง แกะขี้ดังให้ผู้ละก้อน ผู้มาก่อนได้หลาย ผู้มาลุนได้น้อย แม่เถ้าจ้อยนำก้นบ่ได้สัง (กลอน).
โตนตก กระโดด กระโจน น้ำตกจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำ เรียก น้ำโตน อย่างว่า น้ำแผ่ต้องไหลห้วยตาดโตน (กา) กระโดดเรียก โตน กระโจนเรียก โตน อย่างว่า โตนลงเฮือนฮอดนงนางน้อย (กา).
โต่นฟักเขียว ชื่อพืชเถาชนิดหนึ่ง เรียก หมากโต่น ผลโต มีขน ใช้กินได้.
โต่นเปลือย เปล่า ไก่ไม่มีขนเรียก ไก่โต่น จิ้งหรีดไม่มีปีก เรียก จินายโต่น คนไม่นุ่งผ้า เรียก คนโต่น ปะเปือยโก่นโต่น ก็ว่า.
โต้นลูกตุ้มสำหรับใส่เครื่องชั่งจีนเรียก หมากโต้นชิง. (วิเศษ) ลักษณะสิ่งของที่ห้อยลงมา และอาจจะมีขนาดใหญ่ เช่น หำโต้น
โต้นนมที่ใหญ่กว่าปกติ เรียก นมโต้น อย่างว่า สาวนมโต้นลงโพนอย่าชะแล่น บาดเจ้าคาดลาดล้มนมชิโต้นกว่าหลัง (บ.).
โต้นเต้นสิ่งของที่ค่อนข้างใหญ่ ห้อยแกว่งไปมา เรียก ห้อยโต้นเต้น อย่างว่า โต้นติเต้นหมากม่วงกะเสน เทียวไปเพลเจ้าหัวไล่ข้า ขึ้นหมากหว้าเจ้าหัวไล่แทง ขึ้นหมากแดงเจ้าหัวไล่ปล้ำ (กล่อมลูก).
โต่โม่สิ่งที่ใหญ่และมองเห็นได้ชัดเรียก โต่โม่ ถ้าเล็กเรียก ต่อม่อ เช่น เขานั่งโต่โม่อยู่หั้น.
โตยด้วย โดย ตาม การทำด้วย ทำโดยและทำตาม เรียก โตย อย่างว่า เฮาจักโตยตามน้องเอากระบวนก้าวแกว่ง เมื่อนั้นท้าวถ่ายผ้าผืนเล้มแต่งตัว (สังข์).
โต๋โหลกลิ่นเหม็นอย่างหนึ่ง เช่น กลิ่นผักดอง เรียก กลิ่นโต๋โหล.
โต๊ะโยะเรือนหรือหอที่สูงหรือใหญ่ เรียก สูงโต๊ะโยะ ถ้าต่ำก็ว่า ต่ำเต๊าะเยาะ.
ใต้ล่างใต้ถุน เรียก ใต้ล่าง ตะล่าง ก็ว่า เช่น ใต้ล่างเฮือนใต้ล่างชาน.
ไต1.)อวัยวะชนิดหนึ่ง ทำหน้าที่ขับของเสียออกมากับน้ำปัสสาวะ เรียก ไต อนึ่งเนื้อที่เป็นก้อนแข็งอยู่ในเนื้อเรียก เนื้อเป็นไต. 2.)ขัน ถาด ขันหรือถาดเรียก ไต ไตคำ ก็ว่า 3.)แผ่นดิน แผ่นดินเรียก แผ่นไต
ไต่คลานไป วิ่งไป เช่น บุ้งคลานไปเรียก แมงบ้งไต่ กระถิกวิ่งไปตามกิ่งไม้เรียก กะเล็นไต่ไม้ เดินตามทางเรียก ไต่ทาง.
ไต้1.)ของใช้สำหรับจุดไฟให้สว่าง เรียก ไต้ กะบองไต้ ก็ว่า. 2.)จุด เช่น จุดเทียน เรียก ไต้เทียน จุดไต้เรียก จุดกะบอง อย่างว่า ฮุ่งค่ำเช้าตามไต้เฮื่อเฮือง (สังข์).
ไต่เต้าเดินตาม อย่างว่า ตวยไต่เต้าตามพื้นล่ำฮอย (กา) อย่าได้เดินไต่เต้าตามข้อยบ่ดี (กา).
ไตรสาม เป็นคำนำหน้าสมาส เช่น ไตรลักษณ์ ไตรทวาร.
ไตรจักรภพทั้งสาม คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ ตามไสยศาสตร์ว่า โลกมนุษย์ โลกสวรรค์ โลกบาดาล หรือจะเรียก ไตรภูมิ ก็ความหมายเดียวกัน.
ไตรจีวรผ้า 3 ผืนของภิกษุ คือ อันตรวาสก (ผ้าสบง) อุตราสงค์ (ผ้าจีวร) สังฆาฏิ (ผ้าทาบ).
ไตร่ตรองคิดทบทวน ตริตรอง อย่างว่า ไว้แก่ไตร่ตรองปุนแว่นแยง ยามแค้น (สังข์).
ไตรตรึงษ์ดาวดึงส์ สวรรค์ชั้นที่ 2 คือ ชั้นดาวดึงส์ ซึ่งเป็นชั้นที่พระอินทร์ครอง.
ไตรทวารทวารทั้ง 3 คือ กาย เรียก กายทวาร วาจา เรียก วจีทวาร ใจ เรียก มโนทวาร.
ไตรทศเทวดา 33 องค์ หมายถึง พระอินทร์และบริวารของพระอินทร์ซึ่งอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์.
ไตรปิฎกพระธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้า มี 3 ปิฎก คือ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก.
ไตรเพทชื่อคัมภีร์ศาสนาพราหมณ์ มี 3 คือ ฤคเวท ยชุรเวท สามเวท.
ไตรภาคีสนธิสัญญาที่มีคู่สัญญา 3 ฝ่าย เรียก สนธิสัญญาไตรภาคี.
ไตรยางค์อักษรสามหมู่คือ อักษรสูง อักษรกลาง อักษรต่ำ.
ไตรรงค์ธงชาติไทยซึ่งมี 3 สี คือสีขาว สีแดง สีน้ำเงิน เรียก ธงไตรรงค์.
ไตรรัตน์แก้ว 3 ประการคือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์.
ไตรลักษณ์ลักษณะที่เป็นสามัญทั่วไป 3 ประการ คือ ความไม่เที่ยง ความเป็นทุกข์ ความไม่ใช่ตัวตน.
ไตรโลกโลกทั้ง 3 ทางวรรณคดี หมายถึง สวรรค์ มนุษย์โลก บาดาล ทางศาสนาหมายถึงภพทั้ง 3 คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ.
ไตรวัฎวัฎฎะ 3 คือ กิเลสวัฎ กรรมวัฎ วิปาวัฎ.
ไตรวิชชาวิชชา 3 คือ วิชชาระลึกชาติหนหลังได้ วิชชารู้ความเกิดตายของคนและสัตว์ และวิชชารู้ในการทำให้สิ้นกิเลส.
ไตรสรณคมณ์การถึงพระรัตนตรัย คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ว่าเป็นที่พึ่งที่ระลึก.
ไตรสิกขาสิกขา 3 คือ ศีล เรียก สีลสิกขา ษมาธิ เรียก จิตสิกขา ปัญญา เรียก ปัญญาสิกขา.
ไตล่ามชื่อพรรณไม้เถาชนิดหนึ่ง ผลสีแดง เรียก หมากไตล่าม.
ตัวขวัญตัวขวัญก็คือตัวคนเรา พระพุทธเจ้าสอนว่า มีของสองสิ่งรวมกันอยู่ ของสองสิ่งคือร่างกายและจิตใจ ร่างกายและจิตใจนี้พระพุทธเจ้าสอนว่า ใจเป็นนาย กายเป็นบ่าว ใจเป็นผู้สั่ง ร่างกายเป็นผู้ทำ การสู่ขวัญก็คือการยกย่องจิตใจให้ทำความดีความชอบ.
ตื่มแฮงเพิ่มกำลัง อย่างว่า วอนอินตาตื่มแฮงโฮมฆ่า (สังข์).
ตาย้านน่ากลัว
ตี้ละสิ
ตั๋วโกหก พุดปด พุดเท็จ พูดโกหกหลอกลวง เรียก ตั๋วะ อย่างว่า อย่ามาตั๋วะให้หล้มตกหล่มดินทราย ตั๋วะให้กำดินทรายหว่านลงในน้ำ เฮ็ดให้เฮียมหลงหล้มตกตมทังหล่ม ตั๋วะให้คาดลาดล้มกลางบ้านมื่นชะเล (ผญา).
ตำนวจ

ตำรวจ ผู้ตรวจตราคนทำผิดกฎหมายบ้านเมือง

แตงกิง

แตงไทย ชื่อแตงไทยชนิดหนึ่ง

ตึกแห

ทอดแห

ตั้งแต่ปุดแต่ปู้

ตั้งแต่สมัยโบราณกาล

ตำก่อแต่ก่อน , ตอนแรก , เริ่มต้น , แต่ไหนแต่ไร,นานมาแล้ว
แตงจริง

แตงไทย

ต่อย

สอย

ติดเป้ง

การผสมพันธุ์ของสุนัข

ติดโป้ง

การผสมพันธุ์ของสุนัข

ติปิดติปี่

เล็กๆ น้อยๆ เช่นสิ่งของหลายอย่างแต่ละอย่างมีอย่างละเล็กละน้อย

ตื่มตดเหม็น

เป็นคำสร้อยเพื่อขยายความว่า ขี้เหร่ ขี้เหร่มาก