พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ถ"

คำศัพท์อีสานความหมาย
ถือหาตั้งครรถ์
ถิ้มทิ้ง
เถิงถึง
ถี่ตระหนี่ , เหนี่ยวแน่น
ถะแม้หน่อยสิ , หน่อยเถอะ
ถอกเท , ลักษณะของการยื่นออก
ถงถุง
ถิ่มทิ้ง
ถ่องส่วนหนึ่งในสองส่วน
ถวิลไหว้ ทำปทักษิณเวียนสามรอบก็เรียก ถวิล อย่างว่า คึดคู่แก้วกลอนกล่าวกตัญญู ภูธรถวิลฮอบสถานสามชั้น บังคมแล้วลาเมือเมี้ยนสั่ง คนิงฮอดฟ้าพระอินทร์ท้าวที่ยำ (สังข์).
ถวิลสั่งลา บอก อย่างว่า เจ้าทอดถ้อยถวิลสั่งมารดา แองคอนทังพวกพลพลายแส้ ราชาขึ้นพานคำย้ายย่าง เห็นดอกไม้บานแต้หล่นเหลือง (ฮุ่ง).
ถอกเท เทน้ำเรียก ถอกน้ำ เทกระโถนเรียก ถอกกระโถน อย่างว่า หมาหวงก้างกระโถนเทเขาถอก บาดได้กินทรากก้างลืมเชื้อชาติโต (ภาษิต) เทดอกไม้ เรียก ถอกดอกไม้.
ถ่องแถวต้นไม้หรือสิ่งของที่เรียงรายกันเป็นระเบียบ เรียก ถ่องแถว อย่างว่า พอเมื่อทะล่งฟ้าลมล่วงเวหาพุ้นเยอ จอมก็วางมาลาถ่องแถวกันเข้า เมื่อนั้นลมออนเจ้าทูตาตางค่วง เต้าเครื่องฮ้อยคืนเข้าขาบแถน (ฮุ่ง).
ถ้อนเป็นคำลงท้ายซึ่งผู้พูดต้องการจะให้เป็นเช่นนั้น เรียก ถ้อน เถิน เถินเถิ้น ก็ว่า อย่างว่า ขอแก่เทพแผ่นหล้าหลายชั้นช่อยแฮงแด่ถ้อน (สังข์).
ถ้อยคำพูด ถ้อยคำ คำที่กล่าว อย่างว่า แม้นจักมาให้ถ้อยพันเยื่องแสนที ก็ดี เฮียมบ่เห็นดอมนางดั่งใดบ่มีฮู้ (สังข์) มันก็ลาบาทแล้วเลยเล่าไปถวาย จอมก็ยินดีโดยดั่งเฮียมแถลงถ้อย (ฮุ่ง).
ถักถั่นลดหลั่น เรียงราย ต้นไม้ที่ขึ้นสูงเรียงรายลดหลั่นกันไป เรียก ถักถั่น อย่างว่า ถักถั่นไม้ซ้องช่อเขียวนิล พุ้นเยอกลายที่นาเนืองเถิงท่าเพียงเมือหน้า เมื่อนั้นภูมินทร์เจ้าเจื้องลุนล้านมาศ คึดพี่ผู้นงหน้าหมื่นกระสัน (ฮุ่ง).
ถั่งหลั่ง ไหล พุ่ง ซัด อย่างว่า เมื่อนั้นอาคั่งแค้นทูลทอดชุลีหลาน ยอมความขอขอดโดยดอมน้อย เซ็นเซ็นน้ำชลธาร์แถวถั่ง เยื้อนบ่ได้เฮให้สั่งผัว (สังข์) เมื่อนั้นเวราฮ้ายจำจวนภูวนาถ เขาก็ปัดกึ่งก้อนคำล้านใส่เหว คีงกลมกลิ้งนำแปวน้ำถั่ง ภูวนาถกลั้นใจน้อยมอดมัว (สังข์)
ถัดเริ่มต้น ตั้งต้น อย่างว่า ถัดนั้นสะพรั่งล้นอุสุภราชงัวงาม มืออมโออ่างลายเลียนไว้ ทันที่หอสูงนั้นสาลิกาแกมแขก ฮู้กล่าวเกลี้ยงจาได้ดั่งคน (สังข์).
ถันเต้านม น้ำนม (ป.) อย่างว่า ถนาเต้านมงามปานเสี่ยน (เวส-กลอน).
ถันเรียง แถว เรียงเป็นแถวเรียก ถัน อย่างว่า เขาก็วงแวดล้อมบาไว้หมื่นถัน (กา) หลายถันถ้องตาวแวงระวังราช คนคั่งเท้าโฮงฮ้านลุ่มเทิง (สังข์).
ถันพวก หมู่ เหล่า คนที่รวมกันเป็นหมู่เหล่า เรียก ถัน อย่างว่า หลายถันถ้องสาวฮามยูม่วน (กา).
ถั่นกระชั้น ถี่ ลดหลั่น อย่างว่า เหลียวเห็นกะถั่นไม้ซ้องซ่อเขียวนิล (กา).
ถัวนกอีเพา ชื่อนกชนิดหนึ่ง มีขนขาวที่ศรีษะ เรียก นกถัว นกถัวหัวหงอก ก็ว่า อย่างว่า ฟังยินซว่าซว่าชั้นเสียงคณาในเถื่อน แซวแทดท้วงถัวเถ้าเล่าลาง (สังข์).
ถั่วเลียนทุเรียน ชื่อผลไม้ป่าชนิดหนึ่ง มีลักษณะเหมือนทุเรียน เรียก ถั่วเลียน อย่างว่า มีบ่ไฮ้เหลือล้นถั่วเลียน (กา).
ถ้าผิ หาก แม้ อย่างว่า แม้เมื่อเข้าสู่บ้านใจย่อมยังเหงา ยามเมื่อธรงวาจาล่ายความคือบ้า คืนวันหน้าตาตรอมคิ้วเคร่ง ฮอยฮูปคึดใคร่ด้วยดอมเสื้อไป่วาย (สังข์).
ถ้ารอ คอย รอสิ่งที่ยังไม่มีไม่มา ว่า ถ้า อย่างว่า ยังบ่ทันเห็นหีเสียกโค็ยไว้ถ้า (ภาษิต) เฮาจักเดินเดียวดั้นพอประมาณคืนคอบ น้องค่อยตุ้มไพร่ฟ้าถนอมถ้าบ่นานดอกนา (สังข์).
ถ้าเพื่อ เลี้ยงหญิงไว้รอชาย เลี้ยงชายไว้รอหญิง เรียก เลี้ยงไว้ถ้า อย่างว่า ก็หากตกแต่งเลี้ยงทอมไว้ถ้าชาย (กา).
ถากฟันเอียง ฟันเฉียง เรียก ถาก อย่างว่า ถากไม้บ่มีเหลี่ยมเค้าแสนชิเกลี้ยงกะบ่งาม (ภาษิต) ถากให้เกลี้ยงเหลาตื่มเติมดู แล้วจิ่งลงลายสลักตื่มเติมงามย้อง (ภาษิต).
ถางฟันให้เตียน เรียก ถาง เช่น ถางไฮ่ถางนา ถางป่าถางดง ถางพงถางไพร อย่างว่า แม้นจักถมถางฆ่าของฮองเฮียงลูก แม้นจักซำแช่ไว้ในน้ำบ่วางได้แล้ว (สังข์) คึดเมื่อศิลป์ชัยม้างมารถมถางมอด วันนั้น เทื่อนี้ได้หมื่นตื้อกองแก้วบ่ลืม ได้แล้ว (สังข์).
ถานส้วมถ่ายของพระสงฆ์ เรียก ถาน ถานขี้ เว็จ วิจ ก็ว่า อย่างว่า เบิ่งพระให้เบิ่งถาน เบิ่งสมภารให้เบิ่งจัวน้อย (ภาษิต).
ถ่านไม้ที่เผาใช้แทนฟืน เรียก ถ่าน อย่างว่า กินยาตางผู้ไข้ เผาผีตางเอาถ่าน ถ่านอีกอย่างหนึ่งใช้ทำถ่านบั้งไฟหมื่นบั้งไฟแสน.
ถ้านชั้น ถาน อย่างว่า พาชีผ้ายเหาะลงถ้านต่ำ (กา) ถ้านนี้หนักคู่ล้านทับลั่นลงเต็ง (ฮุ่ง) แม้นว่าโทษถึกถ้านเถิงที่มรณา ขอให้ภูมีใส่ส่งคืนเถิงเถ้า เหตุไป่เคยคลองฮู้ทำเนียมในพระราช ผิดถืกให้จอมเจ้าค่อยสอนแด่เนอ (สังข์).
ถี่ไม่ห่าง ติดกัน อย่างว่า แนวนามเชื้อทำทานปล้องถี่ คันได้ตอดพี่น้องบ่ทันได้สั่งไผ (ผญา).
ถืกถูกต้อง, ถูก, โดน, แตะต้อง สัมผัส อย่างว่า ผิดถืกแท้คลองเถ้าดั่งรือ นั้นจา (สังข์) ของไม่แพง เรียก ของถืก อย่างว่า ตาชิบอดมันแดง ของชิแพงมันถืก (ภาษิต).
ถือถืกดูถูก เหยียดหยาม เรียก ถือถืก อย่างว่า คันว่าเป็นหยิงหม้ายฝูงชายชืถือถืกจริงดาย (ขูลู).
เถ่อค้างอยู่ คนที่ยืนแหงนหน้า เรียก ยืนเถ่อ.
เถียงโรงเรือนที่ปลูกไว้เพื่อเฝ้าพืชผลเรียก เถียง ปลูกไว้ที่นาเรียก เถียงนา ปลูกไว้ป่าเรียก เถียงไฮ่.
ไถเครื่องมือทำนาชนิดหนึ่ง เรียก ไถ การไถมีไถฮุดและไถด้น อย่างว่า เดือนหกให้หว่านกล้า เดือนห้าให้แต่งไถ (ภาษิต).
ไถ่1.)ถอน คืน ถอนทาสให้เป็นไทเรียก ไถ่ทาส 2.)เปลี่ยน แก้ไข นุ่งผ้าผืนใหม่เรียก ไถ่ผ้า
ไถงตะวัน วัน (ข.) เช่น ไถงนี้ คือ วันนี้.
ไถนระแวง สงสัย อย่างว่า อันจักนิราศห้องฮามฮ้างอย่าไถน (ฮุ่ง).
ไถเผือข้า ทาส อย่างว่า กับทังบริวารพร้อมไถเผือพอหมื่น (ฮุ่ง).
ไถยะความเป็นขโมย.
ไถลไถไป.
ไถ้ไหน้ยักแย่ยักยัน.
ถ่ารอ
ถือพามาน

ท้อง, ตั้งครรภ์

ถะแหมะ

สิ