พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ท"

คำศัพท์อีสานความหมาย
เทียรฆาอายุยืนนาน
ท้าวคำแทนใช้นำหน้าเรียกคน
ท่งนาทุ่งนา
ท่อใด๋เท่าไหร่
ทางพี้ทางนี้
ลุนภายหลัง
เทิบการวางซ้อนกันเป็นชั้น เทิน ก็เรียก
เทินการวางซ้อนกันเป็นชั้น เทิบ ก็เรียก
ทรงมีครรภ์เรียก ทรงคัพ อย่างว่า นางก็ทรงคัพได้หลายเดือนจวนประสูติ ก็บ่มีเหตุฮ้อนการฮ้ายเหยื่องใด (กลอน) มีธรรม เรียก ทรงธรรม อย่างว่า เมื่อนั้นปรางคำคลุ้มทรงธรรมคนิงมาก เห็นฮุ่งยามยอดแก้วเทียวใช้ชาติพระองค์ (สังข์).
ทวารประตู ประตูเรียก ทวาร อย่างว่า อันว่าเคหังห้องปักตูทวารบ่มีเป่ง (กา) แต่ว่าไขทวารห้องเป็นรือย้านหย่อนใผนนี้ (สังข์).
ทวีเพิ่มขึ้น มากขึ้น เพิ่มเป็นสองเท่าเรียก ทวี อย่างว่า ว่าจักเมือเทิงหรื้อแสนทวีควีคว่าง (ฮุ่ง).
ท่อเท่า เสมอ เหมือน เท่ามือเรียก ท่อมือ เสมอกันเรียก ท่อกัน เหมือนกัน เรียก ท่อกัน คือกัน ก็ว่า อย่างว่า ซื่อท่อช้างฮ่างท่อแมว (ภาษิต).
ท้องส่วนแห่งร่างกาย มีกระเพาะ ไส้พุง เรียก ท้อง อย่างว่า กินหลายท้องแตก แบกหลายหลังหัก (ภาษิต).
ทัวระกรรมการทำให้ได้รับความลำบาก เช่น ถูกฆ่าตีบีท์โบยเกือบจะเอาชีวิตไว้ไม่รอด เรียก ทัวระกรรม.
ทานการให้อภัยแก่คนที่ทำล่วงเกิน อภัยทานการให้อภัยนี้ เป็นบุญกุศลอันยิ่งใหญ่ ใครให้ได้จะปราศจากความอาฆาต มาดร้าย จะประสบแต่ความสุขความเจริญ.
ทารุณกรรมการกระทำอย่างโหดร้าย (ส.).
ทุคตะคนเข็ญใจ คนตกทุกข์ คนได้ยาก เรียก ทุคตะ.
ทุ่มตีกลองน้ำ อย่างว่า นางพ่องทวายทุ่มน้ำดังก้องดั่งกลอง (กา).
เท้าสารชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง คล้ายหวายแข็ง ใช้ทำเป้นแส้ถือได้ เรียก ไม้เท้าสาร.
เทิงบน เหนือ สูง บนเรือนเรียก เทิงเฮือน อย่างว่า ขุนอยู่ล้อมหลายชั้นลุ่มเทิง (สังข์) ภูธรขึ้นเมือเทิงโรงราช (ฮุ่ง) พระบาทชี้เชิญราชเมือเทิง (กา) ยนยนย้ายชามลายเลียนสาด เหลือแต่ห้องโฮงฮ้านลุ่มเทิง (ฮุ่ง). ทั้ง ทั่ว ทั้งบุญทั้งบาปเรียก เทิงบุญเทิงบาป อย่างว่า เทิงหลายเพิ่นแพงชิ้นปูปลายามอึดอยาก อันความปากความเว้าบ่ได้ซื้อแพงไว้เฮ็ดอิหยัง (ภาษิต) คำว่า เทิง กับ ทัง มีความหมายเหมือนกัน ใช้แทนกันได้.
เที้ยนทั่ว ทั้งหมด ตลอด อย่างว่า ฝันว่านาคราชขึ้นเทิงแท่นสถานทอง ฮงฮงเฮืองหอนคำหมื่นตัวเต็มห้อง ฝันว่ากลองหลวงเที้ยนคนตีเตินป่าว เสียงสนั่นเท้าทังฆ้องหากดัง (ฮุ่ง).
เทื่อครั้ง คราว หน ครั้งเดียวเรียก เทื่อเดียว อย่างว่า หลานจ่งเห็นแก่ข้าขอเจ้าเทื่อเดียว นี้แล้ว (สังข์).
โทสองหรือชั้นสอง การจัดอันดับบุคคลเป็นชั้น ชั้นเอก เป็นชั้นหนึ่ง ชั้นโท เป็นชั้นสอง ชั้นตรี เป็นชั้นสาม.
ไทพวก หมู่ เหล่า อย่างว่า จงใจหอมไพร่ไททังค้าย (สังข์) ไทไกลนี้เจงเวงน้ำแจ่วข่า บ่ท่อใสติ้งหลิ้งไทใกล้น้ำแจ่วขิง (ภาษิต).
ไท่ไถ้ ไท่โบราณมี 2 ชนิด คือ ไท่เงินและไท่เข้าสาร ไท่เงินเย็บด้วยผ้าไม่กว้างแต่ยาว สำหรับใส่เงินเหรียญ เงินฮาง เงินลาด เงินหมากค้อ เวลาไปค้าขายจะใส่ถุงคาดเอว ส่วนไท่ข้าวสารสำหรับใส่เข้าสารเวลาไปค้าขายทางไกล ใช้หาบหรือคอนไป.
ไท้ผู้เป็นใหญ่ ผู้เป็นหัวหน้า อย่างว่า เสด็จล่วงขึ้นเถิงไท้ขาบทูล (กา) ดอกหนึ่งฟ้าสนั่นก้องเวหา ดอกหนึ่งสถานกงญายอดไท้ ดอกหนึ่งซอมแซมหยาหลายกาบ ดวงดาดดวงละไล้ลูบไล้ลืมวาง (ฮุ่ง).
ไทยทานของควรให้ ของควรถวายพระสงฆ์ได้แก่ปัจจัย 4 มีผ้า อาหาร ที่อยู่อาศัย ยาแก้ไข เรียก ไทยทาน ไทยธรรม ก็ว่า.
ไทระเม็งตัวละคร ตัวละครเรียก ไทระเม็ง อย่างว่า ไทระเม็งเหล้นตามทางเต้นไต่ ใผจักเหงาหง่วมเศร้าสูญบ้างบ่มี (สังข์).
ทั่วทีปทั่วแดนทั่วพื้นที่ ครบทุกพื้นที่ ทั่วทวีป ทั่วทุกดินแดนก็ว่าได้