พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "น"

คำศัพท์อีสานความหมาย
หน้าเค่งหน้าบึ้ง หน้าตึง เกิดเพราะความโกรธจัด
หน้าถั่งดังคมหน้าตาคมขำ, หน้าตาดี
หนิ่งเกี่ยง, เกี่ยงงอน, ทำแง่งอน, ทำโดยไม่เต็มใจ
หนานผักแปลงผัก, แปลงปลูกผัก
ในเม็ด, เมล็ด, เมล็ดพืช, เมล็ดพันธุ์
หนอนบ้งบุ้ง, หนอนผีเสื้อ, ตัวหนอนของแมลง มักจะใช้เรียกหนอนที่มีขนปกคลุม บ้ง, บ้งขน, แมงบ้ง, แมงบ้งขน ก็เรียก
แนวใด๋แบบไหน
นั่งหม่อหม่อนั่งริมๆ
นำไปตามไป
น้องงัวส่วนที่เป็นรกของวัว เวลาที่วัวตกลูกหรือคลอดลูก คนอีสานนำมาทำอาหารเมนูหลายหลาย เช่น อ่อม ต้ม ย่าง ลวกจิ้ม ต้มเปื่อย เป็นต้น ถือว่าเป็นเมนูที่หากินได้ยากและมีราคาแพง
น้องวัวส่วนที่เป็นรกของวัว เวลาที่วัวตกลูกหรือคลอดลูก คนอีสานนำมาทำอาหารเมนูหลายหลาย เช่น อ่อม ต้ม ย่าง ลวกจิ้ม ต้มเปื่อย เป็นต้น ถือว่าเป็นเมนูที่หากินได้ยากและมีราคาแพง
เนื้อแดดเดียวอาหารอีสานที่ทำจากเนื้อวัว หมักด้วยเกลือ น้ำปลา แล้วนำไปตากแดดให้แห้ง สามารถนำไปทำอาหารำได้ทั้งทอด และย่าง
นกสัตว์สองเท้ามีปีก บินไปมาได้ ออกลูกเป็นไข่ก่อนแล้วจึงฟักเป็นตัว เรียก นก มีหลายชนิด เช่น นกกด นกแกง นกชุม นกแชง นกคอก่าน อย่างว่า นกกดฮ้องทางใดอย่าฟ้าวว่าดี ชะนีฮ้องทางใดอย่าฟ้าวว่าม่วน บ่ท่อสองคนเฮากล่อมกันในส้วม (ผญา).
นครเมือง เมืองใหญ่ อย่างว่า พระก็สุขอยู่สร้างนครใหญ่ยูเกษิม (กลอน).
นัวรสกลมกล่อม อาหาร เช่น ต้ม แกง ลาบก้อย มีรสกลมกล่อม เรียก นัว อย่างว่า ขอให้มังสังชิ้นหอมนัวเท่าทั่ว (ผาแดง).
นำแน้ชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เป็นเถาดอกสีน้ำเงิน เรียก ดอกนำแน้ น้ำแน ก็ว่า อย่างว่า กลายเขตไม้เดียระดาษดงขวาง ภูชันสูงฮ่อมหีนเหวห้วย ผ่อเห็นบงซางเฮี้ยเฮียงกอกางกิ่ง ประดับนำแน้บานบ้างแบ่งเขียว (สังข์).
น่ำน่ำซ้ำซาก การทำหรือพูดไม่หยุดเรียก น่ำน่ำ อย่างว่า เว้าน่ำน่ำหัวใจบ่นำ (ภาษิต).
น้ำเวินน้ำที่ไหลวนไปเวียนมาเรียก น้ำเวิน น้ำวน ก็ว่า อย่างว่า แก้มเปิ่นเวิ่นแก้มเจ้าเปิ่นเวิ่น ขี้กะเต๋อวังเวินไหลเซาะน้ำเวินอยู่ย่าวย้าว (ขึ้นลำ).
เนอเป็นคำบอกและชักชวน เช่น มากินนำกันเนอ ไปนำกันเนอ เป็นต้น.
เนาะเป็นคำพูดชักชวน เช่น ไปนำกันเนาะ กินนำกันเนาะ เป็นคำที่ใช้ยืนยัน เช่น อีหลีล่ะเนาะ แปลว่า ก็จริงน่ะสิ
เนิ้งเอน เอียง ไม่ตรง ต้นไม้เอนเรียก ต้นไม้เนิ้ง อย่างว่า พี่อยากถามข่าวเถิงกกโกส้มกกยมเฮาเคยลอด มีผู้หักง่าชันมีผู้ฟันง่าเนิ้ง ตายเฟื้องเคิ่งลำแล้วบอ (ผาแดง).
แนมมองตาม มองดู อย่างว่า บัดนี้กาละนับมื้อส้วยงัวควายบ่ได้ปล่อย เด็กน้อยเป็นผู้เลี้ยงคนเถ้านั่งแนม (กลอน) สังมาแนมตาสิ้งหลิงตาบ่พอหน่วย (กา) อันว่าฮมฮักเจ้าเจืองลุนล้านส่ำอมโนนาถไท้แนมน้องบ่วาง (ฮุ่ง).
นครล้านเมืองคน เมืองที่มีคนอยู่อาศัยนับจำนวนเป็นล้านๆ เรียก นครล้าน อย่างว่า เมื่อนั้นองค์ตรัสชี้เสาวนีย์เนืองกล่าว นางนั้นลงเกิดก้ำนครล้านโลกคน (สังข์).
นครหลวงเมืองใหญ่ เมืองหลวง อย่างว่า ฮอยจักเวนนครหลวงพร่ำมวลนางท้าว วางมวลให้เฮาปุนเป็นช่าง ดังนั้นเจ้าหมื่นม้าวฮามเหง้าพร่ำนาน (ฮุ่ง).
นคเรศเมืองหลวง อย่างว่า ก็จิ่งเถิงแดนห้องพาราณสีนคเรศ (กา).
นงนาง คำนี้ใช้คำนำหน้าคำอื่น หมายความว่า นางหรือนางสาว อย่างว่า นงจรเจียระจากกันไกลล้ำ ขอแก่มหากษัตริย์เจ้าใจคามคนิงมาก เชิญช่วยชี้บูฮาณน้าวหน่วงสม แด่ถ้อน (สังข์).
นงคราญนางงาม นางสาว อย่างว่า ยักษ์ใหญ่ต้านโลมลูบนงคราญ เฮาจักเอานงคราญปลูกปุนเป้นเหง้า มีนานเท้าเถิงนครควงราช มันก็อุ้มอ่อนเข้าปรางค์กว้างค่อยเซา (สังข์).
นงถ่าวนางรุ่นสาว หญิงที่เริ่มแตกเนื้อสาว เรียก นงถ่าว อย่างว่า กับทังนงถ่าวเนื้อน้องแก่นกนิษฐาก้ดี (สังข์).
นวดคั้น ขยำ คั้นแป้งเรียก นวด เข้าปุ้น คั้นนมเรียก นวดนม อย่างว่า มือนวดน้าวนมน้องซู่นาง (กา).
นวลสีขาวปนเหลืองเล็กน้อย เรียก สีนวล แป้งที่ละเอียดสำหรับทาหน้าเรียก แป้งนวล อย่างว่า สีเอยสีนานวล ซ้วนอ้ายไว้แน่ย้านเซล้ม (กลอน).
นวังคสัตถุศาสน์คำสอนของพระพุทธเจ้า มีองค์ ๙ คือ สุตตะ เคยยะ เวยยา กรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัมภูตธรรม เวทัลละ (ป.).
นัครเอกพระราชินี หรืออัครมเหสี เรียก นัครเอก คือเป็นหนึ่งในพระนคร อย่างว่า คงครองแก้วเทวีนัครเอก (กา).
นัวระซ้อยสวยงาม คนสัตว์หรือสิ่งของที่มีลักษณะสวยงาม เรียก นัวระซ้อย อย่างว่า ภูมีย้ายประทวนพลยัวรยาตร เสด็จสู่ช้าง นัวระซ้อยชอบยาม (เวส-กลอน).
นัวระพรากจากไปนาน อย่างว่า ท้าวแต่งเนื้อนัวระพรากกลอยใจ (กา).
นัวระสีสดสวย อย่างว่า ยมราชเสื้ออันอ่อนใยบัว รงสังวาลดั่งพรหมภายฟ้า นัวระสีย้องกินรีนำฮูป แหวนใส่ก้อยคุลีส้วยเฮื่อเฮือง (ฮุ่ง).
นัวระอ้วนสวยงาม อย่างว่า ภูมียั้งหายแคลนคราวหนึ่ง แล้วแต่งเนื้อนัวระอ้วนใต่ตาม (สังข์).
นัวระอ้อยอ้อยอิ่ง อย่างว่า แม้งหนึ่งเถิงสถานกว้างนารีลิวลี่ ที่นั้นอินทร์ปลูกไว้ดวงส้มแก่สมณ์ ตาปโสเหล้นหลายทางยูท่าง ฮักฮูปน้องนัวระอ้อยอิ่นออย (สังข์).
นาคเรศเมืองนาค อย่างว่า นาเรศนี้มีได้ท่านธร (กา).
นางเมืองมเหสี พระชายา.
นามกรชื่อ นาม อย่างว่า กูนี้นามกรเชื้อศิลป์ชัยท้าวเอก พอที่ผ้ายแผ่นล้านเดินได้จิ่งมา ท่านเอย (สังข์) นามกรข้อยสุริยวงศ์เป็นชื่อ (สุริยวงศ์).
นาวาเรือ เรือเรียก นาวา (ป.) อย่างว่า นาวาล้ำลำงามดูอาจ คันบ่พายถ่อเท้าบ่มีได้แล่นไป (กลอน).
น้ำเกี้ยงต้นรัก ชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่งยางสีดำ ใช้กระบอกไม้ไผ่เสี้ยมปากรองเอายาง ยางน้ำรักนี้เรียก น้ำเกี้ยง ใช้ประโยชน์ได้หลายอย่างเช่น ทาแอบ ทาโอก ทาพระพุทธรูปก่อนจะปิดทอง เอาน้ำเกี้ยงทาลงพื้นก่อนแล้วทาน้ำหาง (ชาด) เวลาปิดทองน้ำหางจะทำให้ทองสีเหลืองอร่าม.
น้ำคันโรคชนิดหนึ่ง เปื่อยตามง่ามมือ ง่ามเท้า มีน้ำเหลืองไหลออก เรียก โรคน้ำคัน.
น้ำคาวปลาน้ำที่ค้างอยู่ในมดลูกของผู้หญิงเมื่อคลอดลูกแล้ว.
น้ำจั้นน้ำที่ไหลซึมออกมาจากริมตลิ่งหรือบ่อตื้นๆ เรียก น้ำส้างจั้น.
น้ำมอกปืนใหญ่ ปืนใหญ่โบราณเรียก น้ำมอก ละมอก ก็ว่า อย่างว่า น้ำมอกก้องหลังหน้าผาบมาร (ผาแดง) ปืนหลักพร้อมตีกำละมอกใหญ่ (สุริยวงศ์).
น้ำมันเขียวน้ำมันชนิดหนึ่ง ทำจากใบว่านใบยา ผสมน้ำมันพืช และน้ำมันสัตว์ใช้ทานวดแก้เคล็ดบวม เรียก น้ำมันเขียว.
น้ำมากน้ำขึ้นหรือน้ำหลาก เรียก น้ำมาก น้ำแก่ง ก็ว่า.
น้ำย้อมสีต่างๆ เช่น สีดำ สีแดง สีเหลือง เป็นต้น สำหรับย้อมผ้า เรียก น้ำย้อม.
น้ำหมากชื่อเห็ดชนิดหนึ่ง เกิดตามดินเพียง หลังมีสีแดงคล้ายน้ำหมาก ใช้กินเป็นอาหารได้ เรียก เห็ดน้ำหมาก.
น้ำหมากน้ำลายสีแดง เป็นน้ำลายของคนเคี้ยวหมากถ่มออกมา เรียก น้ำหมาก.
น้ำออกบ่อน้ำที่เกิดจากตาน้ำเล็กๆ ไหลซึมออกมาขังเป็นแอ่ง ตามหาดทราย ตามริมฝั่งแม่น้ำ ตามทุ่งนา เรียก น้ำออกบ่อ.
นิติกรรมการกระทำโดยเจตนาให้ตรงตามกฎหมาย.
นินนาทความกึกก้อง การบันลือ (ป. นินฺนาท).
นิรโทษกรรมการยกโทษให้ผู้ทำผิดไม่ได้รับโทษตามกฎหมาย.
นิฮมชื่นชม ยินดี อย่างว่า ท้าวกล่าวน้องเฮียงฮ่วมนีฮม (สังข์).
นี่นันอึงมี่ อึกทึก เสียงที่ดังอึกทึก ไม่ขาดระยะเรียก นี่นัน อย่างว่า ปบป่วงเต้นไปต้อนนี่นัน (กา) พลกือก้ามเต็ม ไพรฮ้องโห่ เขาก็จาจีกใส้กินแกล้มนี่นัน (สังข์).
นึ่งหนึ่ง เดียว จำนวนเดียว.
นึ้งนึ่งข้าวเหนียว เรียก นึ้ง อย่างว่า นึ้งเข้าใหม่หอมฮ่วยมาดัง ระวังเดอเข้ากูชิเอาเหมิดก่อง (ภาษิต).
นุ่งปกปิดร่างกายด้วยผ้า เรียก นุ่งผ้า ด้วยเสื้อเรียก นุ่งเสื้อ ด้วยซิ่นเรียก นุ่งสิ้น อย่างว่า นุ่งผ้าลายหมาเห่า ค้นความเก่าผิดกัน ผ้าบ่ขาดอย่าอยากนุ่งผ้าลาย เมียบ่ตายอย่าอยากได้เมียใหม่ (ภาษิต).
นูมบวม นูน อย่างว่า เก้าชิฆ่าสิบชิฆ่าให้เอาแก่นคะยูงตี อย่าเอาหัวใจตีชิเน่านูมในเนื้อ ตายกะบ่ตายแท้พอทรงวิบาก อยากกะกินบ่ได้คาแค้นคั่งทวง ขอให้หาหมอส้องทำขวัญให้แน่ จั่งชิหายพยาธิฮ้ายคายส้องบ่ให้เสีย (บ.).
เน้นกดให้แน่น ใช้มือกดให้แน่น เรียก เน้น อย่างว่า บ่อยากล้มขอนหากพาพลิกบ่อยากหยิกแม่มือหากพาเน้น (กลอน) มันก็หักข่มเน้นเลยเข้าขีดมือ (สังข์).
เนียรสินไร้ทรัพย์สิน อย่างว่า อวนจักเนียรสินเสียคาบวายวางนิ้ว เพิงที่ปองมันให้เนียรสินเสียจาก ดั่งนั้น (สังข์).
เนือดเนือดอ่อนช้อย อย่างว่า อันผู้เนือดเนือดพุ้นนางนาฏตาไหล กระโจมหัวปักปิ่นคำควรย้อง เจืองปันให้เพิงตนอ้ายเกื่อนสาวส่ำน้องปุนใช้สี่พัน (ฮุ่ง).
แนตรึกตรอง คาดคะเน เรียกแน เล็งปืนเรียก แนปืน อย่างว่า เลากะแนใส่ก้นไปถืกกะโบงตา นกก็เผวอผวาตกลงดินอยู่เทิงปลายไม้ ตกใส่น้ำดังป๊ก ตกใส่บกดังท่วน ตกใส่ป่าหญ้าปล้องดังก้องทั่วเมือง (เสียว).
แน้

แน่ะ.

แน่งผลเร่ว ผลเร่วเรียก หมากแน่ง อย่างว่า เจ้าด้องแด้งขึ้นหมากแน่งคือชิไว (กลอน) ดงหลวงบ่ห่อนขาดเผิ้ง ดงเสอเพอบ่ห่อนขาดหมากแน่ง ดงแสนกวางบ่ห่อนขาดอีเก้งหมีเหม้นบ่างชะนี (ผาแดง).
แน่แท้เที่ยงตรง แน่นอน.
แนนคู่ครอง อย่างว่า อันที่แนนปุนป้องบูฮาน นำน้าวจ่อง (กา) ฮู้ว่าแนนนำเกี้ยวกันลงมาเกิดนั้นรือ (สังข์) ดูแนนน้องยังสมสวรรค์มิ่ง แนนเพื่อนบ้างหลายแท้โทษมี (ฮุ่ง).
แนบแอบชิด แอบเคียง อย่างว่า หนักนิ่นกลั้นนอนแนบนางมอญ (ฮุ่ง).
ไน1.)เครื่องปั่นฝ้าย เรียก ไน หลา ก็ว่า 2.)ชื่อสุนัขป่าจำพวกหนึ่ง เรียก หมาใน หมาจิ้งจอก หมาจิกจอก ก็ว่า.
โนนสาวเอ้สถานที่ที่ชายหนุ่มหญิงสาวหยุดพักแต่งตัวให้สวยงามก่อนจะถึงบริเวณงาน เรียก โนนสาวเอ้ ที่อีสานมีโนนสาวเอ้อยู่หลายแห่ง ซึ่งก็แสดงว่าที่ที่นั่นเป็นสถานที่ที่ชายหนุ่มหญิงสาวหยุดพักแต่งตัวนั่นเอง.
นาตาแฮกตามหัวไร่ปลายนาเราจะเลือกเอานาตาใดก็ได้ สมมุติว่าจะเชิญเจ้าของนามาอยู่ที่นี่ เจ้าของนาก็คือตาแฮก ปั้นคันนาเป็นรูปสี่เหลี่ยม กะให้ปักต้นกล้าได้ ๘ ต้น ถ้าเรามีตาแฮกเป็นผู้รักษาข้าวกล้าในนา ข้าวกล้าจะไม่ถูกวัวควายกัดกิน ปูและบ้งเพี้ยจะไม่ทำลายต้นข้าว.
แนมเบิ่งมองดู
แนหน่อย, ด้วย
หนิ่งส่วง

จี้เอว

ในดอก

อย่างใดอย่างหนึ่งเพียงอย่างเดียวโดยไม่ครบองค์ประกอบ เช่น กินข้าวในดอก หมายถึง กินข้าวอย่างเดียวไม่มีกับ , กินเหล้าเพียวๆบ่ใส่น้ำแข็งโซดา กะเอิ้นว่า กินเหล้าในดอก ,ร้องเพลงไม่มีดนตรี เรียก ร้องเพลงในดอก

แนวกิน

ของกิน สิ่งที่รับประทานได้

นำดาก

ตามหลัง ต่อท้าย

นำก้น

ตามหลัง ต่อท้าย

นายฮ้อย

พ่อค้าต้อนควายจำนวนมากเพื่อเดินทางไปขายต่างถิ่นหรือกรุงเทพมหานคร