พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "ฟ"

คำศัพท์อีสานความหมาย
ฟ้งกระเด็นไป
ฟุ้งลอยขึ้น
ฟังความเชื่อฟัง
ฟ้าวรีบ
ฟันเฮือขุดถากไม้ให้เป็นเรือ
ฟกบวมช้ำหมดทั้งตัวเรียก ฟก ถ้าบวมเฉพาะส่วนใดส่วนหนึ่งเรียก ไค่ เช่น แขนไค่ ขาไค่ คอไค่.
ฟ้งกระเด็น ปลิว ตลบ อย่างว่า รสดอกไม้ฟายฟ้งเบิกลม ปืนล่วงฟ้าไฟฟ้งหลั่งลง ปืนไฟฟ้ายิงไปแปวเป่ง (กาไก) เจ้าก็พัดฟาดฟ้งเจียระฮ้างห่างกัน (สังข์).
ฟงฟายดุเดือด พูดวาจาดุเดือด เรียก ฟงฟาย อย่างว่า โขโนต้านฟงฟายเคียดเคร่ง (กาไก).
ฟดกิ่งไม้เรียก ฟดไม้ อย่างว่า เครือเขาหมั้นสองคนขันโฮบกันแล้ว มันก็หักฟดไม้ตีเฆี่ยนแก่ดึง สองอ่อนน้อยกลิ้งเกลื่อนตายสลบ โลหิตไหลอาบคีงคือน้ำ มันบ่ปรานีเจ้ากุมารสักหยาด แส้ฟาดแล้วทังฮ้ายขู่เข็ญ (เวส-กลอน).
ฟดเดือด น้ำที่ต้มแล้วร้อนพุ่งขึ้นเรียก น้ำฟด อย่างว่า อายฟองฟดพุ่งเป็นแปวกระด้าง (สังข์).
ฟอกทำให้สะอาดหมดจด เรียก ฟอก เช่น ฟอกเสื้อ ฟอกผ้า ซักสู ก็ว่า.
ฟอกซักถามให้ได้ความเรียก ฟอก อย่างว่า ลุงฟอกข้อต้านเติบผิดคลอง (ฮุ่ง).
ฟ้องกล่าวหา กล่าวโทษ แสดงให้รู้โดยการยื่นคำร้องต่อผู้หลักผู้ใหญ่หรือต่อศาล.
ฟอนเชิงตะกอน กองฟืนที่ทำสำหรับเผาศพคนตาย เรียก กองฟอน.
ฟ่อนมัด กำ หญ้าหรือต้นข้าวจำนวนมากที่มารวมกันเป็นมัดหรือกำ เรียก ฟ่อน เช่นมัดข้าวเรียก ฟ่อนข้าว มัดหญ้าเรียก ฟ่อนหญ้า มัดฟางเรียก ฟ่อนเฟือง.
ฟ้อนการแสดงอาการยกมือยกขากวัดแกว่งไปมาเรียก ฟ้อน ถ้าลำด้วยเรียก ฟ้อนลำ อย่างว่า ลำบ่ฟ้อนคือไข้บ่คราง คือนกยางหากินปลาค่อ (บ.) นางกะสิงประดับทอดแพนเฟือยฟ้อน (สังข์).
ฟ้อฟ้อเสียงดังอย่างนั้น เช่น เสียงงูเห่า เห่าดังฟ้อฟ้อ.
ฟอยไม้กวาด ไม้กวาดสำหรับปัดกวาดทำความสะอาดอาคาร บ้านเรือนหรือสถานที่เรียก ฟอย ทำด้วยใบเป้ง ใบหวาย ก้านตาล ก้านพร้าว.
ฟะเมล็ดข้าวที่ลีบเกิดเพราะขาดน้ำ หรือต้นข้าวงามเกินไป เรียก เข้าฟะ.
ฟะฟะอาการที่วัวควายบดเอื้องน้ำลายฟูมปากดังฟะฟะ หรือน้ำล้นคันนาเสียงดังฟะฟะ.
ฟักชื่อไม้เถาจำพวกหนึ่ง ใช้ผลเป็นผัก มีผลยาวสีเขียว เรียก หมากฟัก คู่กับหมากแฟง.
ฟั่งรีบ ด่วน ทำโดยอาการรีบด่วนเรียก ฟั่ง อย่างว่า กวาดไพร่เข้าเมืองใหญ่ในปะกัน แมนก็ถือพลายโดยกล่าวเอาเจืองเจ้า กูก็ถอยแฮงฟ้าวฉับพลันทังฟั่ง เจ้าหมื่นม้าวเมือแท่นนางเฟือ (ฮุ่ง) โทเรใจฟั่งมโนปานม้า (กาไก) บาคราญท้าวจานางทังฟั่ง (กา) ยังหิวไห้อาทรทังฟั่ง (สังข์).
ฟั่งฟ้าวรีบด่วน รีบด่วนเรียก ฟั่งฟ้าว อย่างว่า ม้าก็ทยานฟั่งฟ้าวเถิงท้าวบ่นาน (กาไก).
ฟั่งเฟือนสะเทือน หวั่นไหว อย่างว่า ปลาดีดบ้อนในน้ำฟั่งเฟือน (กาไก) ผู้ที่เหง้าฟังแล้วฟั่งเฟือน (สังข์).
ฟัดเหวี่ยง สะบัดไปมา กระทบ เช่น ใช้ฟืมกระทบเส้นด้ายหรือไหมเพื่อให้แน่นสนิท เรียก ฟัดหูก ต่ำหูก ก็ว่า.
ฟันกระดูกที่เป็นซี่ๆ อยู่ในปากเรียก ฟัน แข้ว ก็ว่า อย่างว่า มหาเถรเจ้าเจียฟันล้างลูบ น้ำส่วยหน้าแครงไล้เบี่ยงบิง (สังข์).
ฟั่นทำสิ่งเป็นเส้นให้เข้าเกลียวกันเป็นเชือก เรียก ฟั่นเชือก เช่น ฟั่นเชือกงัว ฟั่นเชือกควาย ฟั่นเชือกม้า.
ฟั่นมีเรื่องยุ่งเหยิง รุงรัง เรียก ฟั่น เฝือ.
ฟาชื่อผ้าห่มนอนชนิดหนึ่ง ใช้นุ่นหรือสำลีถักเป็นตา ใช้ผ้าหุ้มข้างนอก เรียก ผ้าฟา ผ้าห่มนวม ก็ว่า อย่างว่า คือคู่เจียมปรางค์ฮักฮ่วมฟานางฟ้า (สังข์).
ฟ่าชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่งจำพวกมะเฟือง มีผลกินได้ เรียก หมากฟ่า อย่างว่า มี้ม่วงเฟืองฟ่าส้มไฟค้อหลอดยม (สังข์).
ฟ้าส่วนเบื้องบนที่มองเห็นครอบแผ่นดินอยู่เรียก ฟ้าอากาศ สวรรค์ ก็ว่า อย่างว่า คันผู้ใดอยากขึ้นเมืองฟ้าให้หมั่นทาน (ย่า).
ฟากไม้ไผ่ที่สับเป็นซี่ๆ ติดกัน เรียก ฟาก ใช้สำหรับปูเรือนสมัยโบราณ อีกอย่างหนึ่งใช้ปูสำหรับหญิงอยู่ไฟ.
ฟากฝั่ง หมายความว่า ฝั่งน้ำ เช่น ฝั่งนี้ เรียกว่า ฟากนี้ ฝั่งนั้น เรียก ฟากนั้น.
ฟางมัว ตามัวมองไม่เห็นถนัด เรียก ตาฟาง.
ฟ่างรีบเร่งเกินไปลืมกระทั่งความตาย เรียก ฟ่าง ฟ่างตาย ฟ่างล้มฟ่างตาย ก็ว่า อย่างว่า ฟ่างตายวายแม่นใผเป็นกระด้อ (สังข์) มึงนี้จากล่าวต้านสหาวแง้นฟ่างตาย (กาไก) หนหนีฟ้าวฟ่างตายเลยแล่น ฟ้าฮ่วนเข้าชนป้านทุ่นใจ (ฮุ่ง).
ฟ้าเง่าฝนอากาศมืดสลัวมองไม่เห็นท้องฟ้าเพราะเมฆบัง มีอาการดุจฝนจะตกเรียก ฟ้าเง่าฝน อย่างว่า เหมือนดั่งฟ้าเปื่อยคว่ำดินพื้นเง่าฝน (กาไก) ฟ้าเง่าเต้าเทวะท้าวด่วนดอม (สังข์).
ฟาดตีฆ้องเรียก ฟาดฆ้อง อย่างว่า แล้วฟาดฆ้องเตินป่าวเสนา (กาไก) แต่นั้นท้าวกว่าให้ฟาดฆ้องตีป่าวเตินพล (ฮุ่ง) สองโยชน์น้ำตีฟ้งฟาดฟอง (สังข์).
ฟาดเข้าตีข้าวเปลือกที่ขนมาไว้ในลาน เรียก ฟาดเข้า เคาะเข้า ก็ว่า อย่างว่า ยามฟาดเข้าแล้วทั่วทังลอม เขาก็ขนมากองใส่ในภายเล้า (บ.).
ฟ้าแดดชื่อเมืองในวรรณคดีอีสานเรื่องผาแดงนางไอ่ คือเมืองฟ้าแดดสงยาง อย่างว่า องค์หลานเหง้าครองเมืองฟ้าแดด (ผาแดง).
ฟานโตนลิงทะโมนเรียก ฟานโตน อย่างว่า แม้นว่าแหลวหลวงเค้าฟานโตนตัวพี่ (สังข์).
ฟานอีเก้งเรียกว่า ฟาน อย่างว่า พุ่งพุ่งพร้อมฟานตื่นเต็มดง ฟังยินยูงทองเลยส่งเสียงสูรก้อง ภูธรท้าวธรงโฉมลุกนั่ง ค้อนเฮ่งฆ้องเตินตั้งแต่งครัว (ฮุ่ง) ดงมืดเศร้าฟานโป้งป่าวไพร (กาไก) ฟานกินหมากขามป้อมไปคาคอมั่ง มั่งบ่ขี้สามมื้อกระต่ายตาย (ปัญหา).
ฟ้าแฝดฟ้าเปลี่ยนสี เกิดจากละอองฝุ่นและควันมีจำนวนมาก ฟ้าจึงเปลี่ยนจากสีเดิมไป อย่างว่า พอเมื่อสุริโยย้ายเถิงแถฟ้าแฝด (สังข์).
ฟายชื่อมาตราตวงชนิดหนึ่ง แปดฟายมือเป็นหนึ่งทะนาน ซองมือ ก็ว่า.
ฟายเอาอุ้งมือตักเรียก ฟาย เอามือเช็ดน้ำตาเรียก ฟายน้ำตา อย่างว่า ผัดแต่ใหญ่มาพอปานนี้บ่ได้ฟายน้ำตาไห้นำไผจักเทื่อ บาดมาพ้อผู้ฮู้มาพ้อชู้ผู้นี้เป็นไข้ก็เล่าหาย (ผญา) เขาก็ประนมนอบนิ้วนบนาถภูธร ปุนกันฟายไหแคเปลี่ยนกันกินเมี้ยน ดีแก่ทินกรหุ้มเขาเขียวลุมล่วง เมื่อนั้นท้าวซึ่มซ้ำความเมี้ยนสั่งแสง (ฮุ่ง).
ฟ้าล่วงบนคลื่นพายุเหนือเมฆขึ้นไปพัดแรง เสียงดังครึกโครม เรียก ฟ้าล่วงบน.
ฟ่าวพูดด้วยเสียงแผ่วเบาดุจเสียงกระซิบ เรียก เว้าฟ่าว.
ฟ้าวรีบ ด่วน อย่างว่า การอวนมีเฮียกหามาฟ้าว (กาไก) ฟ้าวบวชฟ้าวสิก ฟ้าวเอาเมียฟ้าวปะ (ภาษิต) ค่าวค่าวดิ้นดิ้นดั่นหิวกระหาย เขาค่อยเฟือแขนขุนฮอดเฮือนทังฟ้าว มาดาย้านกลัวตายดับหน่อ ชักนวดน้าวสองเจ้าจิ่งคืน (ฮุ่ง).
ฟ้าวฟั่งรีบเร่ง อย่างว่า อันใดเป็นตาหย้ำให้ทำกินฟ้าวฟั่ง อย่าได้นั่งเค้าเม้าคอยถ้าแต่เขา (ย่า).
ฟ้าฮ้องเสียงที่เกิดขึ้นเนื่องจากอากาศขยายตัวเคลื่อนที่อย่างรวดเร็วเพราะความร้อนที่เกิดจากฟ้าแลบ เรียก ฟ้าฮ้อง.
ฟี่ฟี่เสียงดังเช่นนั้น เช่น ลมรั่วออกจากรูเล็กๆ เสียงดังฟี่ฟี่.
ฟึดถูกเขาจับสลัดออกจากมือเรียกว่า ฟึด เช่น คนฟึด งัวฟึด ควายฟึด.
ฟืนไม้สำหรับใช้เป็นเชื้อไฟ เรียก ฟืน อย่างว่า ไปป่าอย่ามาดาย หาฟืนตายมาแก้งก้นหม้อ (ภาษิต).
ฟืมเครื่องสำหรับทอผ้า มีฟันเป็นซี่ๆ คล้ายหวี สำหรับสอดเส้นด้ายหรือไหม ใช้กระทกให้ประสานกัน เรียก ฟืม อย่างว่า ฟืมซาวห้าขันดีเนื้อถี่ (บ.).
ฟุนโกรธเป็นไฟ อย่างว่า ขมขื่นเขี้ยวเฝือนฮ้ายเคียดฟุน (กาไก) จาระจาเข้มคำฟุนซึกซาก ภูวนาถน้อยใจหวิ้นหว่ากลัว (สังข์) แต่นั้นแหนพากย์ข้อแขกล่าวกวนฟุน มือทวยผมแยกคืนกำทื้น โยธาเที้ยนฝูงขุนเหง้าใมหญ่ ทุกที่ขึ้นเมือห้องดั่งคน (ฮุ่ง).
ฟูลอย สิ่งที่ลอยในน้ำไม่จม เรียก ฟู อย่างว่า ให้พี่ไลลืมน้องบ่หวังคองชิลืมง่าย ฟ้าบ่หงายดินทรายบ่ปลิ้น หินอยู่น้ำฟูขึ้นกะบ่ไล (ผญา).
ฟูกที่นอนยัดด้วยนุ่น เป็นต้น เรียก ฟูก เสื่อ ก็ว่า อย่างว่า สองก็ละลูกไว้เหนือฟูกเฮียงหมอน แยงในปรางค์ล่ำดูพอสอึ้น นานาพร้อมของคามพิชโภช ทังเสื้อผ้าผืนเล้มค่าคาม (สังข์).
ฟูมภาคภูมิใจ ดีใจ เรียก ฟูมใจ อย่างว่า บุญบ่ยู้ส่งให้ชิฟูมด้วยกะเตี่ยวขาวพี่แล้ว (สุด).
ฟูมฟายเช็ด อย่างว่า มือฟูมฟายย่าวยมหิวไห้ (กาไก) มือฟูมฟายพระเนตรไหลหลามหน้า (สังข์).
ฟูมเฟือเกาะ อิง อาศัย อย่างว่า เสนหาฮักฮ่วมเฟือฟูมเฟื้อ (กาไก).
เฟ้งเฟ้งเสียงดังเช่นนั้น เช่น เสียงดุด่าว่ากล่าวของคนโทสะจริต ดัง เฟ้งเฟ้ง.
เฟียดเฉียด ใกล้ อย่างว่า ผาแผ่นล้านธรังฟ้าเฟียดบน (กาไก).
เฟียดมืด มัว อย่างว่า เล็งเห็นวันใสซ้ายทินกรกั้งฮ่ม ดีแก่ฟ้าเฟียดข้อนลมล้านล่วงไพร (ฮุ่ง).
เฟือเกาะ พิง อิง อย่างว่า พันธนังกลิ้งกุมกันเฟือลาก (กาไก) เขาก็โซมมือนางค่อยเฟือเมือห้อง ยนยนย้ายแพนแดงเดียระดาษ ฝูงพวกพ้องชมพร้อมพร่ำสงวน (ฮุ่ง).
เฟืองฟาง ฟางข้าวเรียก เฟือง มีเฟืองเข้าเหนียวและเฟืองเข้าจ้าว.
เฟือดน้ำล้น เรียก น้ำเฟือด อย่างว่า ยั่งยั่งน้ำหน้าเฟือดฟูมแครง อุณโหเวรฮีบฮอมฮมฮ้อน นางจิ่งแจงดูสร้อยสังวาลมุกมาศ แหวนขอดล้อมคำเข้มขอบลาย (ฮุ่ง).
เฟือดฟายฟูมฟาย น้ำตาที่ไหลออกจากเบ้าตา เรียก เฟือดฟาย อย่างว่า ชลเนตรย้อยไหลหน้าเฟือดฟาย นางก็อุ้มกอดท้าวหิวไห้เฟือดฟาย (กาไก).
เฟือยกิ่งไม้ที่จมอยู่ในน้ำเรียก เฟือย อย่างว่า พี่นี้คือดั่งจอกอยู่น้ำฮากหยั่งบ่เถิงดิน ไหลเวินไปเวินมาบ่มีเฟือยค้าง ว่าชิค้างเฟือยฮกกะย้านเพิ่นถาง ว่าชิค้างเฟือยบางกะย้านเพิ่นจูด เลยบ่มีบ่อนค้างไหลเรื่อยอยู่บ่เซา (ผญา) เจียมแต่ไกลนางแท้ทวนเห็นหลายหลาก มีที่ไม้เฟือยฟ้อนลมเกี้ยวกิ่งเกียง (ฮุ่ง).
เฟื้อยชื่อพืชผักชนิดหนึ่ง เกิดอยู่ตามห้วยหรือหนองน้ำ สายคล้ายสายบัว ใบยาว แต่เล็กกว่า เรียก ผักเฟื้อย สันตะวา ลิ้นฟาน ก็ว่า.
ไฟมะไฟ ชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่งจำพวกมะเฟือง เรียก หมากไฟ อย่างว่า ซางแซวเฟืองฟ่าไฟคายค้อ (สังข์).
ไฟธาตุที่ให้เกิดความร้อนหรืออบอุ่นในจำพวกธาตุ๔ คือ ดิน น้ำ ลม ไฟ เรียก ธาตุไฟ ไฟล้างโลกเมื่อสิ้นกัปเรียก ไฟมะไลกัลป์ ไฟที่ก่อให้เกิดความร้อนและแสงสว่างได้เรียก ไฟฟ้า.
เฟียง

ฟาง

เฟียด

น้ำล้น น้ำกระฉอก