พจนานุกรมภาษาอีสานหมวด "อ"

คำศัพท์อีสานความหมาย
อ้ายพี่ชาย
อีจู้เครื่องมือดักปลาไหล มีลักษณะคล้ายแจกัน มีไส้ในสำหรับใส่เหยื่อทำจากไม้ไผ่สานมีรูปร่างสวยงาม ใช้สำหรับดักปลาไหลโดยเฉพาะ กู้อีจู้, สุ่มดักปลาไหล, ตุ้มใส่ปลาไหล, ไซดักปลาไหล, ลัน ก็เรียก
โอ้นโต้นลักษณะของสิ่งที่ห้อยลงมา, โตงเตง
โอ้กโลกเปื้อน, มอมแมม มักใช้ขยายความสกปรก ซึ่งจะหมายถึงมอมแมมมาก ๆ ลักษณะการทาแป้งหรือสิ่งที่คล้ายแป้งมากเกินไป
อีหลีจริงๆ
อ่อยห่อยหมด สิ้น เช่น ให้ทานหมด เรียก ให้ทานเกลี้ยงอ่อยห่อย กินหมดเรียก กินเกลี้ยงอ่อยห่อย อย่างว่า พอชิเอาลงตั้งทังเมืองเกลี้ยงอ่อยห่อย (ผาแดง) ไม่มีมลทิน บริสุทธิ ผุดผ่อง อย่างว่า จักได้อ่อยห่อยหน้ามาไว้อุ่นเฮือนแท้แล้ว (บ.).
เอี่ยนปลาไหล ปลาไหลเรียก เอี่ยน มี ๒ ชนิด คือ เอี่ยนธรรมดา และเอี่ยนด่อน เอี่ยนด่อนมีสีค่อนข้างขาว อย่างว่า เอี่ยนขอเลือดนำกระปู (ภาษิต) ปล่อยเอี่ยนลงตม (ภาษิต).
อกรรมกิริยากิริยาที่ไม่ต้องมีกรรมรับ เช่น ยืน เดิน นั่ง นอน (ส.).
อกุศลกรรมความชั่วร้าย โทษ บาป (ป. อกุสลกมฺม).
อกุศลกรรมบถทางแห่งความชั่ว ทางบาป มี ๑๐ อย่าง คือ เกิดแต่กาย เรียก กายทุจริต ๓ ได้แก่ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม เกิดแต่วาจา เรียก วจีทุจริต ๔ ได้แก่พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ เกิดแต่ใจ เรียก มโนทุจริต ๓ ได้แก่โลภอยากได้ของคนอื่น ปองร้ายเขา เห็นผิดจากคลองธรรม เรียก อกุศลกรรมบถ (ป. ส.).
อนันตริยกรรมกรรมที่มีโทษหนักที่สุด ห้ามสวรรค์ห้ามนิพพาน ตกนรกหมกไหม้หาระหว่างมิได้ อนันตริยกรรมมี ๕ อย่าง คือ ฆ่าพ่อ ฆ่าแม่ ฆ่าพระอรหันต์ ทำสงฆ์ให้แตกจากกัน ทำโลหิตุบาท (ป.).
อนิจกรรมความตาย พระยาพานทองตายใช้ว่า ถึงอนิจกรรม.
อนีกัฐทหารม้า ทหารรักษาพระองค์ (ป.).
อนุกรรมการกรรมการน้อย กรรมการใหญ่เรียกกรรมการ ในกรณีที่จำต้องมีกรรมการสองระดับ ระดับแรกเรียก กรรมการ ระดับสอง เรียก อนุกรรมการ.
อนุบทบทลำดับไป (ป. ส.).
อภิภูตไม่มี ไม่เกิดขึ้น ไม่ปรากฏ (ป. ส.).
อภิมุขหัวหน้า เช่น เสนาภิมุข หัวหน้าเสนา (ป. ส.).
อภิรักษ์รักษา ระวัง ป้องกัน (ป. ส. อภิรกฺข).
อภิสิทธิ์สิทธินอกเหนือขอบเขต สิทธิเหนือกฎหมายหรือระเบียบที่วางไว้ สิทธิที่ได้รับนอกเหนือไปจากกฎหรือระเบียบที่วางไว้ (ป. ส.).
อสัญกรรมความตาย ข้าราชการชั้นเจ้าพระยาตาย ใช้ว่า ถึงแก่อสัญกรรม (ราชา).
อสุภกรรมฐานกรรมฐานที่ยึดเอาซากศพเป็นอารมณ์ เพื่อพิจารณาให้เห็นความไม่งาม ความไม่เที่ยงแท้ของสังขารเป็นอารมณ์ (ป.).
อโหสิกรรมกรรมที่เลิกให้ผล การเลิกแล้วต่อกัน การไม่เอาโทษกัน เรียกเพียงคำว่า อโหสิ ก็มี (ป.).
ออกกรรม (ญ)การที่หญิงอยู่ไฟครบกำหนดแล้วออก เรียก ออกกรรม หญิงสาวอีสานที่มีลูกครบกำหนด เมื่อออกลูกแล้วต้องอยู่ไฟ สำหรับท้องสาวอยู่ไฟครบสิบห้าวัน ท้องคนต่อไปอยู่สิบวันหรือเจ็ดวันก็ได้ เมื่อครบกำหนดแล้วก็ทำพิธีออกจากไฟ เรียก ออกกรรม.
ออกกรรมการที่ภิกษุต้องอาบัติหนักแล้วไม่เข้ากรรม เรียก ออกกรรม จะร่วมอุโบสถสังฆกรรมกับภิกษุผู้บริสุทธิ์ไม่ได้ ต้องเข้ากรรมเสียก่อน การเข้ากรรมคือ เข้าปริวาส คือการอยู่ในขอบเขตจำกัด ปกปิดอาบัติไว้กี่วันต้องอยู่ปริวาสให้ครบเท่ากับวันที่ปกปิดไว้ เมื่ออยู่ปริวาสครบแล้ว ต้องเข้ามานัตอีก ๖ วัน ต่อจากนั้นพระสงฆ์จะสวดอัพภาน คือสวดรับรองว่าเป็นผู้บริสุทธิ์แล้ว ร่วมอุโบสถร่วมสังฆกรรมกับพระสงฆ์ได้ ธรรมเนียมอีสานมีประเพณีเข้ากรรมอยู่ด้วย เป็นประเพณีที่ต้องทำในระหว่างเดือนอ้าย เรียก ประเพณีเข้ากรรม ทั้งนี้เพื่อเปิดโอกาสให้พระสงฆ์ที่ทำผิดพระพุทธบัญญัติมีโอกาสแก้ตัวได้.
อักขลูกเต๋า ลูกบาศก์ การพนันเล่นลูกเต๋าหรือสกา (ป.).
อัดหนุนอุดหนุน เกื้อกูล ช่วยเหลือ อย่างว่า คึดใคร่อัดหนุนเถ้าเทียวทางทำประโยชน์ (เวส-กลอน).
อัตวินิบาตกรรมการฆ่าตัวตาย.
อัปกะเล็กน้อย นิดหน่อย (ป. อปฺปก ส. อลฺปก).
อาชญากรรมการกระทำความผิดทางอาญา (ส.).
อาทิต้น เบื้องต้น ทีแรก ข้อต้น เช่นคำว่า เป็นอาทิ คือ เป็นต้น (ป. ส.).
อาพิลขุ่นมัว เศร้าหมอง อาวิล (ป. ส. อาวิล).
อาภัสระชื่อพรหมโลกชั้น ๑ ในรูปพรหม ๑๖ ชั้น เรียกพรหมซึ่งอยู่ชั้นนี้ว่า อาภัสรพรหม.
อายาจนะการขอร้อง การวิงวอน การเชื้อเชิญ (ป.).
อาวน้องชายของพ่อ เรียก อาว อย่างว่า ขอให้อาได้เห็นหน้าอาวยามน้อย (สังข์) เขาพี่น้องเนืองสู้ช่อยอาว (ฮุ่ง). อาว แปลว่า น้องชายของพ่อ ส่วนน้องสาวของพ่อ เรียกว่า อา เหมือนในภาษาไทยกลาง
อินทนิลชื่อพรรณไม้ดอกชนิดหนึ่ง ออกดอกเป็นช่อตั้งตรง มีทั้งดอกสีม่วงแดง และสีม่วงชมพู เรียก ต้นอินทนิล อินทนิลน้ำ ก็ว่า อย่างว่า หลิงตาดต้ายมีฮ่อมผาฮอม ภูพะนังสูงช่องชันเป็นชั้น ผ่อเห็นอินทนิลหญ้าเขียวฮมเฮืองฮ่ม พุ้นเยอ พื้นฮาบเกลี้ยงมีค้อยชั่วคอย (สังข์).
อีแปะชื่อเงินตราโบราณชนิดหนึ่ง เรียก เงินอีแปะ.
อึ่งเป๊าะชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เรียก ต้นอึ่งเป๊าะ.
อุดมศึกษาการศึกษาในระดับสูงกว่ามัธยมศึกษา.
อุตสาหกรรมการทำสิ่งของเพื่อให้เกิดผลประโยชน์เป็นกำไร การประกอบธุรกิจขนาดใหญ่ที่ต้องใช้แรงงานและทุนมาก.
อุตสาหกรรมศิลป์วิชาที่เรียนมุ่งให้ผู้เรียนเกิดความชำนาญในการประดิษฐ์และเกิดความคุ้นเคยกับการใช้เครื่องมือและเครื่องกล.
อุบัติการเกิดขึ้น กำเนิด การบังเกิด รากเหง้า เหตุ.
อุปสมบทกรรมการบวชเป็นภิกษุ.
อุโภทั้งสอง อย่างว่า อุโภสองกษัตริย์เอยแก่นไท้ บ่ควรพระชิปะชิละนครชัย ข้อยนี้ไว้ทั้งเมืองให้สูญเปล่า บ่ควรพระชิละเผ่าเชื้อคณาญาติพงศา (เวส-กลอน).
อู่ยุเรียกสิ่งของที่กองรวมกันอยู่โดยไม่เป็นระเบียบ ว่า กองอู่ยุ.
เอี่ยนด่อนชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง เปลือกค่อนข้างขาว ใช้ทำยาได้ เรียก ต้นเอี่ยนด่อน.
เอื้อเคื้อสง่า ผ่าเผย สวย งาม หญิงที่มีลักษณะสง่าผ่าเผย เช่น นางมะที ท่านกล่าวไว้ว่า นางมะที บ่สูงบ่ต่ำบ่ก่ำบ่ขาวบ่ผอมบ่พี ค้อมพอดีพองามทุกแห่ง อย่างว่า เมื่อนางไกวแขนไปเอื้อเคื้อ สิ่งดั่งเทียนสิง เลาคีงกลมอ่อนอ้วน (เวส).
แอ่นแส่วนกแอ่นลม ชื่อนกชนิดหนึ่งชอบบินไปตามลม เรียก นกแอ่นแส่ว มีปีกยาว กินแมลงเป็นอาหาร.
โองการคำศักดิ์สิทธิ์ พระดำรัสสั่งพระเจ้าแผ่นดิน เรียก พระราชโองการ พระบรมราชโองการ ก็ว่า (ป. ส.).
โอฐโอษฐ์ ปาก ริมฝีปาก (ป. โอฏฐ ส. โอษฺฐ) อย่างว่า แล้วจิ่งเอื้อนโอฐเว้าถามข่าวบาคราญ (ผาแดง).
โอดอวด อย่างว่า เขาท่อลอนลูบล้างมากล่าวคำงาม ในเวียงเขาโอดเชิงชนช้าง แหนงสู้ฟันคอซ้ำเซยตาวยังม่วน ให้ช้างแก้วแทงซ้ำซากงา (ฮุ่ง).
โอนน้อมลง โน้ม ยกไปไว้อีกที่หนึ่ง เช่น ต้นไม้ที่น้อมลง เรียก ต้นไม้โอน.
โอนอเป็นคำรำพึงในเวลาดีใจหรือเสียใจ หรือขึ้นต้นกลอนลำยาว ลำล่องโขง อย่างว่า โอนอชิได้พรรณาเรื่องลำโขงยาวย่าน น้ำมันไหลมาจากเขาทิเบตกว้างเหนือพุ้นล่วงลง ฮ้อยคดฮ้อยโค้งลำโขงยาวย่าน พอมาเหลียวเห็นก้ำเมืองหลวงพระบาง แจ้งขางข่าย เห็นแต่ภูเขาตั้งซ้ายล้ายเมืองนั้นอยู่กลาง (กลอน).
โอมสู่ขอ สู่ขอหญิงมาเป็นภรรยาเรียก โอม อย่างว่า คันประสงค์ดอมน้องให้มาโอมต้านกล่าว (กา) กุมภัณฑ์แค้นเคืองมโนค้อยคั่ง รือจักใช้แอ่วอ้วนโอมน้องก็ใช่การ (สังข์).
โอสถกรรมการแพทย์แผนกใช้ยา การรักษาไข้ด้วยวิธีใช้ยา.
โอ้โอ่ยครางครวญคราง อย่างว่า น้อยบ่ช้ากุมกอดเอานาง แยงไปหอศิลป์ชัยกอดโจมบาท้าว ดูหนักล้นธรณีมีเกิ่ง ยอบ่ขึ้นโอยโอ้โอ่ยคราง (สังข์).
ไอ่ชื่อมเหสีของท้าวผาแดง ในวรรณคดีอีสาน เรื่อง ผาแดงนางไอ่ อย่างว่า เมื่อนั้นพระบาทเจ้าตนพ่อปิตา จิ่งได้หานามกรแก่นางนงน้อย ชื่อว่าสอยวอยหน้ากัลยานางไอ่ อันแต่ขงเขตใต้ลือน้อยว่างาม (ผาแดง).
ไอยรา1.) ช้าง อย่างว่า ประดับหยวกเข้าขันต่อเต็งชน เฮาจักชนไอยราต่อมือมันเจ้า ถืนถืนเข้าตำชนทุกแห่ง ม้ามากล้นลีล้าวพุ่งแหลม (ฮุ่ง). 2.) แผ่นดิน อย่างว่า ท้าวส่งเปลื้องฟ้าท่าวไอยรา (กา) ปืนแผดเพี้ยงสะเทือนทุ่มไอยรา มารฟางฟุบเลือดโทมทังค้าย นับแต่ตัวเดียวเถ้าตายคืนพลแผ่ มานั้น แสนโกฏิตั้งเป็นด้วยเดชมัน แท้แล้ว (สังข์).
ไอราพตไอราวัณ เอราวัณ ก็ว่า ช้างสามเศียร เป็นพาหนะของพระอินทร์ (ป. เอราวณ ส. ไอราวต).
ไอศกรีมของกินทำด้วยของหวาน กะทิหรือนม เป็นต้น ทำให้ข้นด้วยความเย็น (อ.).
ไอศวรพระอิศวร อย่างว่า จตุโลกไท้ท้าวใหญ่ยมภิบาล ก็ดี ธรณีนางเมขลาดวงสร้อย กับทังไอศวรสร้างภายภูมิพื้นต่ำ ก็ดี ขอให้มาพร่ำพร้อมคอยข้าเมื่อมัว แด่ถ้อน (สังข์).
ไอศวรรย์ความเป็นเจ้าเป็นใหญ่ ความเป็นพระเจ้าแผ่นดิน อำนาจ สมบัติแห่งพระราชาธิบดี ใช้ ไอศูรย์ ไอศริย ก็มี (ป. อิสฺสริย ส. ไอศฺวรฺย).
อีเกิ้งดวงจันทร์
อีหยังอะไร
เอิ้นเรียก, ร้อง, ป่าวประกาศ
อีโตน(กริยา) สงสาร รู้สึกเห็นใจในความเดือดร้อนหรือความทุกข์ของผู้อื่น, รู้สึกห่วงใยด้วยความเมตตากรุณา, เช่น เห็นเด็ก ๆ อดอยากก็รู้สึกสงสาร เห็นเขาประสบอัคคีภัยแล้วสงสาร.